Күте білсең жер жомарт мақаласы, 18 бет

Жаңақорған ауданы білім бөлімі

№168 орта мектебі коммуналдық мемлекетті мекемесі

«Бөлеген ақ күрішке сұлу Сырды»

Тақырыбы: «Күте білсең жер жомарт»

Орындаған: Мәулен Рақымжан

10-сынып оқушысы

Жетекшісі: Әлжанова Гүлмира Бердіқожақызы

Биология пәнінің мұғалімі

Шиелі 2016 жыл.

Мазмұны

Кіріспе........................................................................................................... 3

Негізгі бөлім

Жұмыстың ғылыми негізі ...........................................................................4

Дала академигі Ыбырай ..............................................................................5

Дақылдың сипаттамасы ..............................................................................7

Нені ексен соны орасың ............................................................................11

Қазақстан Республикасының күріш шаруашылығы ..............................12

Елдің даңқын ер шығарар .......................................................................14

Ұсыныс .......................................................................................................15

Қорытынды ................................................................................................16

Пайдаланылған әдебиеттер ......................................................................17

Аннотация

Біздің еліміздің туған жеріміздің табиғи байлықтары өте көп.

Қазіргі уақытта Қызылорда облысында күріш суармалы жердің 45 пайызын алып жатқан ең негізгі ауылшаруашылық дақылы. Күріш-азықтық дақыл. Күріш 2,2 миллиард адам пайдаланатын ең басты азық –түлік өнімі ретінде саналады және халықты жұмыспен қамту табыс көзі болып табылады. Дүние жүзі бойынша 531 миллион тонна қара күріш өндіріледі. Негізінен күріш Азияда 91 пайыз өсіріледі.

Дүние жүзілік күріш өндірісінің небәрі 3-ақ пайызы 14 тонна ғана әлемдік рынокқа шығарылады.Жан басына шаққандағы күріш тұтыну әсіресе Азия елдерінде жоғары.Сонымен қатар күріштің дәнінен крахмал алынады,сабағынан әртүрлі ыдыс, бас киімдер тоқылады. Күрішті ертеректе қол орақпен оратын еді. Қазір астық жинайтын комбайнмен орады.

Біздің Қызылорда обылысында Шиелі жерінің азаматы Ы.Жақаев күріш өсірудің айла-тәсілін меңгерген.Соның арқасында әлемдік деңгейдегі рекорд жасап обылыстың атағын шығарды. Ауылымыздың құрметті азаматы Ы.Жақаевтың шәкірті А.Әбиев елдің даңқын шығаруға өз үлесін қосты. Күріш егудің қыр-сырын меңгерген және 110 центнерден өнім алды.

Кіріспе

Тақырыбы: «Күте білсең жер жомарт»

Кіндік қаным тамды менің Қожакентте,

Ауыл қойды есімімді Рақымжан деп сол сәтте.

Келемін мен өсіп міне шәкірт боп,

Туған жерге тағзым етіп, әлбетте.

Өсер елдің ұланымын мен дағы,

Еліміздің тыныш болсын жан-жағы.

Елбасы жолдауымен алға жылжып,

Ауылымның абыройы артсын бағы.

Тақырыптың көкейтестілігі: Адам мен табиғат әрқашан егіз болып саналады.

Ал, табиғат адамды асыраушысы, қорғаушы десе де болады.

Ата-бабамыз «Жер қазына, су-алтын, мал-байлық»-деп өсиет айтып келгені тегін емес. Күнделікті ішіп жүрген тағамымыз, жазатын қағазымыз, мінер көлігіміз, ауырғанда пайдаланатын көмегіміз, тыныс алар ауамыз, ішер суымыз осының бәрі жомарт табиғаттың тартқан сыйы. Сондықтанда туған жердің табиғи байлықтарын зерттеу, сапалы өнім алу, тұрмыста пайдаланып, жарыққа шығару-біздің басты міндетіміз.Cоның бірі күріш.

Күріш-астық тұқымдасына жататын бір немесе көп жылдық өсімдік.Біздің заманымыздан бұрынғы 2000-3000 жылдары күріш қолмен егіле бастапты. Қазір күріш өсіру мәдениетімен бес құрлықтың, нақтырақ айтсақ, 112 елдің диқандары жақсы таныс Негізінен,бұл дақылдың бастапқы Отаны- Оңтүстік Шығыс Азия болып саналады.Бұл күндері күріштің жиырмадан астам түрлері Оңтүстік Шығыс азия мен Африка, Америка,Австралия құрлықтарының тропиктік және суптропиктік аймақтарында өсірілуде. Жалпы, Оңтүстік Шығыс Азия халқы үшін күріш басты тағам. Буддадан қалды деп саналатын «Күріш дегеніміз-өмір» атты сөз халық көп шоғырланған осы Оңтүстік Шығыс Азияға арнап айтылған көрінеді. Ресейге күріштің жеткен кезі-бергі 200 жыл шамасында. Қазақстанның Сыр бойына күріш өсіру кәсібінің

ерте кезден-ақ келгені Ұлы Жібек жолымен тығыз байланысты.Ол уақытта қазақ даласындағы ең ірі сауда және мәдениет орталығы- Отырар қаласы болып, Ұлы Жібек жолы сол жерді басып өткен еді. Қазақстанда аса маңызды азық-түліктік дақыл болып есептелетін кепе күріш өсірілетін аймаққа: Қызылорда, Оңтүстік Қазақстан,Алматы обылыстарындағыСырдария, Іле, Қаратал өзендерінің атырабы.Қазақстанда көбірек өсірілетін күріш түрлері- Алакөл, Үштөбе сорттары.Бұларды шығарғанҚазақ егіншілік ғылыми-зерттеу институтының ғалымдары. Қазақ даласында өсірілетін күріштің тағы бір түрі-Маржан сорты. Қызылорда обылысындағы күріш егісінің 65-70 пайызында бұл дақылдың осы сорты өсіріледі.Өзіміздің жерлесіміз екі мәрте Социалистік Еңбек Ері Ыбырай Жақаев 1947 жылы күріштің әр гектарынан 171 центнерден өнім алып, дүниежүзілік рекорд жасады.

Жұмыстың ғылыми негізі:

Адамзаттық пен елжандылыққа, өз Отаны-Қазақстан Республикасын сүйіспеншіліккке..., ұрпақтар байлығын, туған өлке табиғатын аялай білуге тәрбиелеу.

(ҚР «Білім туралы» заңы.Маусым 1999 жыл)

Қазақстан Республикасын Ата заңынан 38-бап.

Қазақстан Республикасы адамзаттары табиғатты сақтауға, табиғат байлықтырына ұқыпты қарауға міндетті.

Қазақстан Республикасы халықтарының салт-дәстүін, бай мұрасын, киелі ошақтарын, табиғи байлықтарын зерттеу, аймақтық, туристік өлкетану экспедициясын жүргізу.

(ҚР-ның білім беру ұйымдарында 2006-2011 жылдарға арналған кешенді тәрбие бағдарламасы)

Жұмыстың мақсаты:Туған жердің табиғи байлықтарын ашу, зерттеу. Жер Анадан алынатын табиғи байлықтардың құндылықтарын насихаттау және кеңінен таныстыру.

Алғашқы болжау: «Сыр ырысы – күріш» деген қағиданы басшылыққа ала отырып, табыс көзін молайтатын болады.

Нәтижесі: Туған жеріміздегі табиғи байлықтардың құндылықтарымен таныса отырып, елжанды азамат болып өсу

Биылғы мешін жылын даңқты диқан екі мәрте Социалистік Еңбек Ері, дала академигі “Ыбырай Жақаев жылы” десек те болады. Себебі, ақ күріштің атасы биыл 125 жасқа толады.

* Диқан ата еңбегін дәріптей отырып, оның басқа да қырының ұрпаққа үлгі тұстарын айта өткіміз келеді.

* Биыл Ы.Жақаевтың бірінші рет күріш звеносын басқарғанына – 80 жыл толады.

* Даңқты диқанның мемлекеттік сыйлыққа ие болғанына – 70 жыл.

* Қазақ жазушысы Сәбит Мұқановтың диқан үйінде болып “Сырдария” романын жазғанына – 65 жыл. Бұл романның басты кейіпкері диқанның прототипі болатын.

* Ақ күріштің атасының “Дала академигі” атанғанына – 60 жыл.

* Елдің ең іргелі футбол командасына Ы.Жақаевтың “Қайрат” есімін қойғанына – 60 жыл.

* “Қызылту” колхозына Ы.Жақаев есімінің берілгеніне – 35 жыл.

* Диқан бабаның дүниеден озғанына – 35 жыл толады.

Дала академигі Ыбырай

Ыбырай Жақаевтың ерен еңбек жеңістері – патриотизм үлгісі ҚР Президенті Н.Ә. Назарбаевтың «Қазақстанның әлеуметтік жаңғыртылуы: Жалпыға Ортақ Еңбек Қоғамына қарай 20 қадам» атты мақаласында белгіленген 20 тапсырманың орындалуы еліміздің әл- ауқатының жақсарып, өмір сапасының артуының, яғни егемендігіміздің нығая түсуінің кепілі деп түсінуге болады. Әлеуметтік жаңғырту саясатының негізіне шынайы өндірістік еңбекті қою қажеті айтылып, тек еңбекпен ғана барлық қиыншылықтарды жеңіп, алға қойған биік мақсаттарға жету жолдары айқын көрсетілді. Осы орайда, бүгінгі таңда жас ұрпаққа патриоттық тәрбие беруге еңбегімен ер атанған, өткен ұрпақ өкілдерінің өмірі үлгі боларлықтай. Дәлірек айтпақ болсақ, Сыр өңірінің мақтанышы, ақ күріштің атасы, Ыбырай Жақаевтың ерен еңбек жеңістері. Ы.Жақаев (1891-1981 жылы қайтыс болған) — әйгілі күріш өсіруші, Қызылорда облысының Шиелі ауданындағы “Қызыл Ту” (кейінгі Ы.Жақаев атында) кеңшарының звено жетекшісі болған. Оның жастығы, өмірдің ащы зардабын тартудан басталды. Бұғанасы бекімеген жас бала әкесі екеуі байдың малын бағып «отымен кіріп, күлімен шығып» жүргенде тапқаны тамағына жетпейтін. Сол балаң кездің өзінде-ақ оның жүрегінің терең түкпірінде диқан

Дақылдың сипаттамасы:

Күріш 2,2 миллиард адам пайдаланатын ең басты азық-түлік өнімі ретінде саналады және халықты жұмыспен қамтумен табыс көзі болып табылатынын білім.

Дүние жүзі бойынша 531 миллион тонна қара күріш өндіріледі. Негізінен күріш Азияда 91 пайыз өсіріледі.

Өзге дәнді дақылдармен салыстырғанда күріштің ерекшелігі-оны тек адамдар ғана тұтынады.

Күріштің өсу және жетілу кезеңдері

Зерттеу барысында күріштің өсу және жетілу кезеңдері жайлы деректер таптым.

Күріштің өсу мен дамуының 3 сатысы болады.

Өсу кезеңі

Қалыптасу кезеңі

Пісіп жетілу кезеңі

Өсу кезеңі:50-55 күнде

Қалыптасу кезеңі:35 күнде

Пісіп жетілу:30

Өсу кезеңі сортына байланысты 50-55 күнге созылады.

Қалыптасу кезеңі 35 күнге созылады.

Гүлдеу кезеңі 30 күнге созылады.

Топырақты өңдеу

Өнімді мол алу үшін топырақты өңдеудің маңыздылығын түсіндім.

Топырақ өңдеудің басты мақсаттары мыналар болып табылады.

Тоң кесектерді майдалап, желге қақтыру;

Сабан мен арам шөптердің органикалық тыңайтқыш есеінде сіңіру;

Сумен қамтамасыз ету үшін егістік жерлерді тегістеу;

Тамыр жүйесінің мықты болып жетілуін және күріштің бітік өсуін қамтамасыз ету үшін топырақты тұқым себуге дайындау осылардың бәрі ауыл шаруашылық машиналарымен іске асырылатынына көзім жетті.

Арам шөптермен күрес.

Барлық өімдіктер органикалық және минералды тыңайтқыштарды қажет етеді. Оның ішінде үш компонент N - P- K негізгі роль атқарады.

Азот (N) – негізінен өсімдікті үстеп қоректендіру элементі болып саналады. Ол бойын өсіруге оның жапырақтарына қою жасыл түр беру арқылы болашақ өнімнің жоғары болуына әсер етеді екен.

Арам шөптермен күрес үшін тұқым себілгеннен кейін 10-12 күн бойы атыздар суға толып тұрады. Бұл тәсіл арқылы күрмектектес арамшөптерді жоюға болғанымен қоға мен қамысқа қарсы бұл әдіс жарамсыз болып саналады.

Фосфор (P) – өсімдіктің өсуін және ерте пісуін қамтамасыз етеді.

Калли (K) – күріш өсімдігіне ылғалдың жетіспеуіне, ауруларға қарсылығын арттыруды, сабағының мықты, дәннің толық болуын реттейді.

Әдетте күріш тұқымын көп мөлшерде себу гектарына 200-250 кг керек. Мұндай көп мөлшерде тұқым себуге арам шөптерді жою үшін 10 күн бойы атыздарда қалың су ұстау әдісі әсерін тигізеді.

Күріштің азотпен қоректенуі КСРО мен шет елдерде кеңінен зерттелген. Күріш азот тыңайтқыштарымен жақсы қоректенеді, олар күріштің тыңайтқыштар жүйесінде маңызды (шешуші) роль атқарады. Бұл кезде тыңайтқыштағы азоттың күйіне (формасына) назар аудару қажет. Күріш егістіктерінде аммиакты (аммоний сульфаты, аммоний хлориді, сусыз аммиак, аммонийі бар күрделі тыңайтқыштар) күйдегі немесе амидті (мочевина немесе карбамид, кальций цианамиді) күйдегі азоты бар тыңайтқыштар ғана қолданылады. Өйткені олардың топырақтағы айналым процесінде аммонийлі азот түзіледі. Азоттың әр түрлі күйде (аммиакты және нитратты) күрішке енуінің басты себептерінің бірі олардың күріш егетін аймақтардың су алған топырақтарында тұру дәрежесінің әр түрлі болуы болып табылады.

Күріш қорегінің маңызды элементі фосфор болып табылады. Фосфор тыңайтқыштарын күрішке сепкенде дәннің өнімін жоғарлатады. Фосфор маңызды органикалық қосылыстардың құрамына енеді де зат алмасуға қатысады. Сондықтан оның жетіспеуі өсімдіктің өсіп дамуына, әсіресе бастапқы вегетацияға кері әсер береді. Азотты, фосфорлы, калий минералды тыңайтқыштарын бірге қолданбасақ күріштен жоғарғы өнімді алу мүмкін емес. Азоттың жетіспеуінен өсу процесі бұзылады, жапырақтар сарғаяды, сағақтардың дәнденуі төмендеп күріш өсімдігінің өнімділігі азаяды.