Латын әліпбиіне көшу уақыт талабы баяндамасы

Ә.Жангелдин атындағы №27 жалпы орта мектебі коммуналдық мемлекеттік мекемесі

Баяндама

Тақырыбы:

«Латын әліпбиіне көшу уақыт талабы»

Дайындаған : А.Амирова

2018-2019 оқу жылы

Латын әліпбиіне көшу уақыт талабы

Қазақ елінің басты жаңалығының бірі-Елбасының «Болашаққа бағдар:

рухани жаңғыру» атты мақаласы және онда көтерілген мәселе-қазақ жазуын латын әліпбиіне көшіру идеясы. Қазіргі таңда бұл мәселе ел ішінде қолдау тауып,тілші-ғалымдардың қатысуымен қызу талқылануда.

Бұл мәселеде академик Ә.Қайдар алғаш рет 1993 жылдың 24 қазанындағы «Ана-тілі» газетінде «Латын әліпбиінің болашағы зор» атты мақала жарияласа,2006 жылы Мемлекет басшысы Қазақстан халқы Ассамблеясының кезекті сессиясында: Қазақ әліпбиін латынға көшіру жөніндегі мәселеге қайта оралу керек.Бір кездері біз оны кейінге қалдырған едік.Әйтседе латын қарпі коммуникациялық кеңістікте басымдыққа ие және көптеген елдер,соның ішінде посткеңестік елдердің латын қарпіне көшуі кездейсоқ емес.Мамандар жарты жылдың ішінде мәселені зерттеп,нақты ұсыныстарымен шығуы тиіс.Әлбетте біз бұл жерде асығыстыққа бой алдырмай,оның плюстері мен минустерін зерделеп алуымыз керек»,деген болатын.

Бұл саяси реформаның маңызы зор. Басқасын айтпағанда түркі әлемінің бізден басқа 180 млн. халқы латын қарпін қолданса, дүние жүзінде ғылым,технология және индустрия жаңалықтарының 80 пайызы латын қарпіне негізделген ағылшын тілінде жарияланады. Олай болса ,жинақталған тәжірибелер негізінде латынға тезірек көшсек,соғұрлым тиімді болмақ.

Осы тұста басын ашып алатын бір түйткіл бар.Ол ағылшын тілінің Word форматты компьютер клавиатураларындағы апострофқа ( ’ ) қатысты.Себебі апострофты диакритикалық белгі деуге мүлде болмайды,өйткені –ол ағылшын тіліндегі тәуелдік жалғауының немесе кейбір сөздердің қысқарып қалатын әріптерінің орнына қолданылатын,сондай-ақ клавиатура бетінде қолжетімді жерде жеке орналасқан толыққанды таңба. Сондықтан да бұл таңбаны ( ’) 1928жылы қазақтың тұңғыш дипломаты Нәзір Төреқұлов өзі ұсынған қазақ/латын әліпбиінің нұсқасында жуан дауысты [а ], [о ], [ұ ] дыбыстарының жіңішке сыңарлары ретінде, яғни Аа, Оо, Ұұ әріптерінің [ ә], [ ө], [ ү] болып дыбысталуын қамтамасыз ететін ең ыңғайлы тетік ретінде қолданған болатын.Сондықтан әлгі таңба (’ ) қазақ/латын әліпбиінің стандарт нұсқасына қабылданар болса, Әлім,әзәзіл,

өндіріс,өлке,үнемшіл,үндестік деген сөздердің латын графикасындағы сипаты Парламентке ұсынылған нұсқадағыдай, Аеlim, aezaezil, oendiris, oelke; uehemshil, uendestik емес, A’lim, a’za’zil, o’ndiris, u’nemshil , u,ndestik болып таңбаланар еді.

Латын графикасының британдық нұсқасы 25000 жылдық тарихы бар латын әліпбиінің ең жетілдірілген үлгісі екенін естен шығармаған жөн және осы үлгіге негізделген заманауи компьютерлердің тұтынушыларға клавиатура аумағымен ғана шектелуге толық мүмкіндік беретінін ескерген абзал. Осы тұрғыдан қарағанда латын әліпбиінің ағылшын графикасындағы нұсқасы Президент назар аударып

отырған ұстанымға да толық сәйкес келеді.

Латын графикасында бар болғаны 26 әріп бар және олардың 6-ы дауысты дыбыстардың, ал қалғаны 20-сы дауыссыз дыбыстардың таңбалары.Солай бола тұрғанмен ,бүгінгі таңда ,әлемнің жүздеген…