Лексиканы ойын әдісі арқылы оқытуға арналған мақала

ЛЕКСИКАНЫ ОЙЫН ӘДІСІ АРҚЫЛЫ ОҚЫТУ

Жумабай Аида Айдосқызы

Алматы қаласы, Алатау ауданы №152 МГ мұғалімі

Қазақ тілі лексикасын оқытудың лингвистикалық негізіне тұғыр болар пікірлерді Ә.Болғанбаев, Қ.Ұйықбаев, Айғабыловтардың орыс тілін оқыту әдістемесі бойынша Л.В.Щерба, В.В.Виноградов, С.Н.Ожегов, А.А.Уфимцова, Ю.И.Шмелова, Н.М.Шанский, В.В.Степанова сияқты ғалымдар зерттеу еңбектерінен көреміз, бұлар лексикадағы жүйелілік қатынасты бірінші қатарда алып қарайды, яғни лексиканың зерттеу объектісі болған сөз жеке дара қарастырылмай, оны басқа сөздермен қатынаста, байланыста алып, екі жақты негізде зерттеуді алға қойған:

1.Лексика бөлімінің білімділік, танымдық негізін ашу

2.Тілдің ең кіші бөлшегі сөзді, фонетика, грамматика,стилистиканы оқушының түсінуіне, сөйтіп бүкіл тілдік жүйені тұтас ұғынуына мүмкіндік беру.

Лексиканы оқытуда алға қойылатын бұл екі мақсаттың да жас жеткіншек үшін мағызы зор. Себебі ана тілінде сөйлей алған адамның барлығы сол тілдің заңдылықтарын, қыр – сырын, сипатын, ерекшелігін толық біле береді деуге болмайды.

Лексиканы оқу арқылы оқушы сөз жүйесін түсінеді, әрі сөздің орынды қолдануы арқылы ойды толық әрі және дәл жеткізуге қызмет ететін сан алуан мағыналы сөздерді жете түсініп, талдап, таңдап, қолдана білуге, көркем шығарманың әсерлілігін түсінуге дағдыландырады [1].

Сөздің лексикалық мағынасы, олардың өзгеру сипаты қазақ тілінің түсіндірме және этимологиялық сөздіктерінде ашылып отырады.

«Сөздің тура және ауыспалы мағынасы» бөлімінде былайша анықтама берілген: Сөздің затты немесе құбылысты атап білдіретін мағынасы тура мағына деп аталады. Тура мағына әр заттың өзіне ғана тән жеке мағынасы болып табылады, сол арқылы біз заттарды бір-бірінен айыра аламыз. Мысалы, аспан, жер, жел, бұлт, орман дегендер заттарды атаса, биік, жылы, жақсы дегендер сапаны, ал бару, салу, оқу дегендер қимылды атайды.

Сөздер әрқашан тура мағынада айтыла бермейді. Сөздің тура мағынасының негізінде туып, өрбіген, жалпы көпшілікке түсінікті ауыспалы мағыналары болады. Лексикалық мағынаның бұл түрін туынды мағына деп атайды. Мысалы, көз – адамның немесе жан-жануардың көру мүшесін білдіретін оның бастапқы тура мағынасы да, күннің көзі, бұлақтың көзі дегендегі – көз оның ауыспалы, туынды мағыналары. Тіл сөзінің бастапқы тура мағынасы - адам денесінің бір мүшесі, ауыспалы мағынасы - ана тілі, орыс тілі дегендердегі мағынасы. Аяқ сөзі тура мағынасында дене мүшесін білдіреді. Ал жұмыстың аяғы, жиналыстың аяғы және т.б осы тәріздес тіркестердегі: «аяқ» - туынды мағына, «соңы» деген мағынаны білдіреді. Күту деген сөздің тура мағынасы - «тосу, аялдау». Сонымен бірге бірге бұл сөздің «сыйлау, құрметтеу » деген ауыспалы мағынасы да бар. Мысалы: қонақ күту.

Сөздің ауыспалы мағынасы бір заттың негізгі атауыш мағынасын екінші бір заттың негізгі атауыш мағынасын екінші бір затқа атау етіп ауыстырып қолданудан барып туады.

«Көп мағыналы сөздер» - тарауына былай анықтама берілген:

Тіліміздегі ұзақ уақыт бойы қолданылып келе жатқан байырғы сөздер жаңа сөз, жаңа мағыналар жасауға ұйытқы (негіз) болады. Олар бұрынғы тура мағынасының үстіне жаңадан бір не бірнеше қосымша, яғни туынды мағыналарға ие болып жатады. Соның нәтіжесінде сөздік қордағы сөздер сан жағынан да, сапа жағынан да дамып, жетіліп, тілдің байылығы артады. Сөздің екі я одан да көп мағынаға ие болуын сөздің көп мағыналылығы дейміз. Көп мағыналы сөздер бір негізден таралады да, бір сөз табына қатысты болады. Мысалы:

Бас (зат есім) – 1) адамның, айуанның, жәндіктің дене мүшесі; 2) шөптің , ағаштың ең жоғарғы жағы; 3) таудың ең үсті, төбесі; 4) өзеннің, бұлақтың басталған жері; 5) таяқтың ұшы; 6) балтаның, шоттың жүзі бар жағы; 7) бір нәрсенің айналасы.

Ата (зат есім) – 1) үлкен әке, әкенің әкесі; 2) ата жолы- ескіден қалған жөн-жоба, әдет-ғұрып; 3) атажұрт-ежелгі мекен; 4) атакәсіп – атадан келе жатқан шаруашылық.

Сонымен, сөздің қолдану аясының өзгеруі, яғни бір саладан басқа бір салаға ауысуы оның мағынасының өзгеруіне әсер етеді.

Лексика жүйесінде кәсіби сөздер, терминдер ,жаргондар - қазақ халқы тұрмысының сатыдан-сатыға даму барысында ұлттық сахнада таңбаланған ұғымдар түрлілігі. Қазақ халқының талай тарих қойнауында қалған тұрмыс жайының көрінісін,ескі наным-сенім болмысын, ырымдарын, салт-дәстүріне байланысты туған барлық атаулар сөз ретінде ана тілінің лексикалық деңгейінен орын алып таңбаланып қалған. Қазақ тіліндегі сөздердің түрлі сөздіктерге жинақталуымен реттеліп, тәртіптелуі қазақ лексикографиясының қалыптасуы мен дамуы мәселесіне байланысты. Түсіндірме сөздік, идеографиялық сөздік, тарихи сөздер сөздігі, диалектологиялық сөздік, этимологиялық сөздік жасауымен байланысты лексикографиялық жұмыстар да қазақ тілі лексикасының дамуымен байланысты өседі, дамиды.

Қазақ тілі сабақтарында қолданылған ойындар барысында оқушылардың іс-әрекет деп –балалардың бүтіндей ақыл-ой, теориялық білімдері мен практикалық дағдылары арқылы алдына қойылған проблеманы шешу барысында қолданылған әрекеттер тобын айтамыз. Оқыту барысында дұрыс ұйымдастырылған ойындар ғана оқушылардың мақсатқа жету керек деген мотивтерін қанағаттандырып, осы арқылы оның басқа психикалық қабілеттерінің дамуына ықпал етеді. Себебі, оқушылардың мақсатқа жету тілегін ішкі және сыртқы түйсіктер туғызады, ал орындалатын іс-әрекеттер қимыл түйсіктері арқылы реттеліп отырылады. Түйсіктері арқылы оқушылар сыртқы дүниемен әсерленеді, осы әсердің негізінде оған жауап береді. Түйсіктер оқушылардың көру, қабылдау, есту, эмоциялық жай-күйімен тығыз байланысты. Сондықтан дұрыс ұйымдастырылған дидактикалық ойындар оқушылардың бірнеше түйсігіне бір уақытта әсер етіп,тілдік материалдарды саналы қабылдауына, түсінуіне, игеруіне ықпал етеді. Осы арқылы дидактикалық ойындар оқушылардың «Жақын даму аймағымен » байланысқа түседі. Бұл жөнінде психолог-ғалым Л.С.Выготский былай пайымдайды: «В игре ребенок всегда своего среднего возраста, выше своего обычного поведения , в игре он как бы на голову выше са

Мұғалімнің оқушыға сапалы білім беру дәрежесі сабақты ұйымдастыру жолдарын білуімен тікелей байланысты. Күнделікті бір сарынды, бір ғана әдіспен өтілген сабақтар оқушылардың пәнге деген қызығушылығын кемітіп, оның білімді игеру қабілеттерін төмендетеді. Сондықтан да әрбір сабақта оқушыларды қызықтыратын, сабақта белсенділігін арттыратын түрлі әдіс-тәсілдерді пайдалану қажет. Оқытушы 5-сыныптың қазақ тілі сабағында дидактикалық ойындарды оқушылардың сабаққа деген құлшынысын, оқу мотивтерін туғызуда кеңінен пайдалану керек. Әрбір сабақта ойындарды жаттығуларға, тақырыпқа байланыстырып кіріктіруі, оларды өзара біріктіруі тиіс. Бұл- дидактикалық ойындар арқылы оқушыларға сапалы білім,саналы тәрбие беруді жетілдірудің негізгі бағыты.

Қазіргі үздіксіз тасқындаған ақпараттар тасқынынан оқушылардың ұлттық сана-сезімге, халқының өзіндік әдет-ғұрпын, мәдениеті мен әдебиетін сыйлауға құрметтеуге тәрбиелейтін қажетті деректерді оқыту процесіне енгізу әрбір қазақ тілі мұғалімінің міндеті болуы тиіс. Бұл үшін қазақ тілі сабақтарында оқушыларды ойындар арқылы хадық педагогикасының алатын…