Лекция-концерт Шырқа сырнай шырқай бер сценарийі

Лекция-концерт

«Шырқа сырнай шырқай бер»

Төлеуханов А.Б.

Музыка және көркем еңбек пәндік әдістемелік комиссиясы

Семей, 2021

Келісілді

Музыка және көркем еңбек пәндік әдістемелік комиссиясының отырысында қаралды және бекітуге ұсынылды

ПӘК төрағасы _____________Бузаубагарова Р.Ш.

«12 » ___04___2021г.

«Бекітемін»

Директор ғылыми – әдістемелік жұмысы жөніндегі орынбасары _____________Боленбаева А.К.

« 12 » ___04____ 2021г.

«Шырқа сырнай, шырқай бер!» атты лекция – концерт.

Күні: 12.04.21

Уақыты: 14.00

Орны: Зум қосымшасы арқылы

Құрал - жабдықтар: Баян аспабы ,ноутбук

Қатысатын топтар: 25,48

Интер белсенді ресурстар:

1. https://baq.kz/news/othernews/klara-tolenbaeva/

2. https://kk.wikipedia.org/wiki

3. https://stud.kz/umkd/id/38157

4. https://www.youtube.com/watch?v=oE7WJ8gqSDE

Мақсаты: Баян аспабы туралы толық мағлұмат беріп ,атақты сырнайшылар туралы таныстырып,кеңінен насихаттау. Білім алушылардың аспапта ойнау музыкалық қабілетін дамуына себепші болу, балалардың әсемдікке сұлулыққа деген сезімін дамытып, халықымыздың музыкалық шығармашылығына сүйіспеншілігін оятып, оны құрметтеуге тәрбиелеу.

Жоспары:

1.Сырнай аспабының шығу тарих туралы тусінік беру.

2.Сырнай аспбында әншілік орындаушылық өнерпаздардың шығармашылығына тоқталу

Лекция – концерт В.А.Моцарт «Турецкий марш» шығармасымен ашылады.

Орындайтын: Нұртас Еңлік

Қайырлы күн құрметті әріптестер, білім алушылар!

«Шырқа сырнай,шырқай бер!» атты лекция концертімізді бастаймыз.

1.Баян аспабы оның шығу тарихы туралы азырақ сөз қозғап кетсек.

Сырнайдың даму тарихынан (презентация-1)

Баян — орыс халқының музыкалық аспабы.. Төрт қатарлы гармонның 1907 жылы П. Е.Стерлигов жетілдірген түріне баян деген атау берілді. Аспаптың оң жақ клавиатурасында 5-6 қатар түймелерден түзілген, диапазоны 4-5 октаваны қамтитын дыбыстық қатар, ал оң жағында 3-5 қатар түймелерден тұратын, 3-4 октаваны қамтитын дыбыстық қатар және дайын аккордтық сүйемелдеулер бар. XX ғасырдың басында Ресейде баян жасаудың В. П. Хегстрем, Н. З. Синицкийлер ойлап тапқан жүйелері (мәскеулік, шетелдік, т.б.) пайда болды. 1929 жылы Стерлигов баянның шартты түрдегі “дайын-таңдамалы” түрін ойлап тапты. Оның жетілдірілген соңғы үлгілері — көптембрлы “дайын-таңдамалы” баяндар. Баян жеке орындауда, сонымен қатар ансамбль, оркестрлерде де пайдаланылады. Ол музыкалық ұжымдардың, көркемөнерпаздар үйірмелерінің, сондай-ақ, көпшілік халықтың арасында да кең таралған. Сырнай деп аталуына қазақ халқының ежелгі үрмелі саз аспабының гармон дауысына ұқсас болғандығы себеп.

Қазіргі сырнай баян - тілшікті гармон түріне жататын барынша жетілдірілген аспап. Гармондағы дыбыс көзі былғары көрік қозғалысының көмегімен ауа толқынын тербеліске келтіретін темір тілшіктер болып табылады.

Еңлік мұғалім: Тұңғыш шыққан қол гармонның отаны Германия деп есептеледі. Гармондардың атасы ерінмен тартылатын гармон ауыз-сырнай деп саналады. Оның жасалауы өте қарапайым, яғни ол ұяларға бөлінген ұзынша қораптардан тұрады. Белгілі ауызбен үрленген кезде дыбыс шығады. Бұл аспапты 1821жылы неміс шебері Фридрих Бушман жасаған. Бұдан кейін, 1822 жылы Ф. Бушман гармонға былғары ыдысша орнатып, екі қақпақ қойған. Қақпақтың біріне бірнеше құлақшалар орнатып, екіншісіне былғарыны созуға арналған тұтқа жасаған. Сөйтіп, қол гармоны өмірге келген.

1829 жылы австриялық шебер Кирилл Демиан қол гармонын жетілдірді. Мұның кейбір түрлері біздің күнге дейін жетті. Айталық, ол оң және сол қол үшін жасалған клавиатуралары бар екі жартыдан құрланған қорап және былғарыдан тұрады. Гармонға оң қол үшін жетті, ал сол қол үшін екі клавиша орнатылады. Мұндай гармондар Германия мен Австрияда, бүкіл Батыс Европада, сондай-ақ 30-жылдары Ресейде де кең тараған. Ресейдің ірі қалаларына саудагерлер, теңізшілер және әртістердің әкелуімен көріне бастаған шетелдік қарапайым гармондарды орыс шеберлері алғашында сол қалпына жасап, кейінен жетілдіруді қолға алды.

Бір қатарлары гармондарды бұдан әрі жетілдіру жұмысы оның сапасын айтарлықтай жақсарта алмады. Сөйтіп орыс шеберлері екі қатарлы гармондар жасап шығарды. Олар бүгінге дейін пайдаланылып жүр. Осындай гармондар Ресейдің көптеген қалалары мен губернияларында жасала бастады. Олар тулалық, саратовтық, касимовтық, елецкілік, вяттық (татар) деп, жасалған жеріне қарай аталады. Татар гармондары сол кездің өзінде-ақ қазақ жеріне де тарай бастады. Бұлар диатоникалық құрылымды гармондар еді.

Гармонды одан әрі жетілдіруде Н.Белобородов көп еңбек сіңірді.Ол 1870 жылы шебер Л.Чулков әзірлеген хроматикалық қос қатарлары гармон құрастырды. Бұдан кейін шеберлер қолынан үш қатарлы, төрт қатарлары гармондар дүниеге келді. Іс жүзінде, бұлар құрылымы әр түрлі алғашқы баяндар еді.

Гармоншы-орындаушы Я.Орланский-Титаренконың сұрауы бойынша Петерборлық шебер П.Стерлигов ежелгі атақты орыс жыршысы Боянның құрметіне баян деп аталған аспап жасап шығарды. Бұл баянның сол клавиатурасында «бас» және дайын сүйемелдегіштері болды (4-ші қатар 1-ші қатарды қайталамайды). Кейінірек сол жақ таңдамалы клавиатурасы бар баяндар шығарыла бастады. 1929 жылы П.Стерлигов сол жақтағы орналасқан «термелі» жүйені сүйемелдеуге дайын аккордтарға ауыстыратын құрама клавиатураны жасады.

Балжан мұғалім: XIX ғасырдың екінші жартысының өзінде-ақ гармон тек орыс халқы емес, көп ұлтты Ресейдің барлық аймақтарындағы халықтардың арасына да кеңінен тарады. Гармон және оның басқа да түрлері Кавказ, Балтық , Украин , Белорус, халықтарына, Орта Азия мен Қазақстандағы халықтарға бірте-бірте тарай бастады. Енді сіздерге бір орыстың пиесасынан ойнап берейін.

Тулада, Новгород және Вятск губернияларында аспапты шығару жақсы жолға қойылып, XIX ғасырдың 40-жылдарының соңында гармон бүкіл Ресейге тарағаны белгілі. Ұлттық гармондар көп мөлшерде шыға бастады. Мысалы: “шығыстық” немесе “азиялық” “татар” гармондары. Бұл гармондар қазақтардың да тұрмысына еніп, “сырнай” деген атпен халық арасына кеңінен тарады, гармон ойнайтындар “сырнайшылар” деп аталды. Сырнай деп атауылына қазақ халқының ежелгі үрлемелі саз аспабының гармон дауысына ұқсас болғандығы себеп. 48 топ білім алушысы Әскербеков Айбардың орындауында Аз Ивановтың «Полька» шығармасын тыңдайық