Маңғыстау өлкесінің мәдени ландшафтары мен географиялық бейнесі

МАҢҒЫСТАУ ӨЛКЕСІНІҢ МӘДЕНИ ЛАНДШАФТАРЫ ЖӘНЕ ГЕОГРАФИЯЛЫҚ ОБРАЗДАРЫ

Бисенова Лаура Есенқызы

т.ғ.к., қауымдастырылған профессор

Ш.Есенов атындағы КМТИУ

Қазіргі әлемде елдің қолайлы имиджін халықаралық деңгейде құру және қолдау экономикалық саясаттың өте маңызды бағыты болып табылады, өйткені қолайлы (немесе керісінше) инвестициялық климаттың қалыптасуы, сондай-ақ елдің шетелдік туристер үшін тартымдылығы осыған байланысты. Қазақстан Республикасында еліміздің тартымды бейнесін қалыптастыру үшін Үкімет пен халықтың барлық топтарының бірлескен күш-жігерін салу қажет, соның ішінде географтарға және географияға әуестігі бар жастарға үлкен міндет жүктеледі. Осы мүдде аясында аймақтық брендті жобалау ерекшеліктерін зерделей отырып, Маңғыстау өлкесінің танылу индексін арттырудың географиялық әдістері мен тәсілдеріне талдау жасау арқылы өлкеміздің геообразын немесе имиджін құрып, оны басқаларға таныстыру жолдарын қарастыру керек.

Өкінішке орай, Қазақстан да, бұрынғы КСРО елдерінің көпшілігі секілді табиғи-экологиялық жағдайлардың бұзылуына, ішкі экономикалық тұрақсыздыққа, әлеуметтік саладағы орын алған жағымсыз көріністерге байланысты имиджі айтарлықтай жоғары емес бірқатар үшінші елдердің қатарында қалып қойған. Еліміздің, соның ішінде өзіміздің туған өлкеміздің халықаралық туризмге қолайлы образы табиғи және тарихи-мәдени мұраның бірегей объектілері, сондай-ақ біздің халқымызға тән дәстүрлі қонақжайлылық пен меймандостық негізінде қалыптасуы мүмкін.

Елдің бейнесі немесе образы-бұл белгілі бір аумақтың, мемлекеттің ерекшеліктері туралы жанды, көрнекі түсінік. Оның көркем, этникалық, экономикалық, саяси және т.б. секілді әртүрлі сапалық жақтары немесе аспектілері болуы мүмкін. Бұл суреттеу азды-көпті тартымды немесе тіпті тартымсыз болуы мүмкін. Қандай да бір аймақтың бейнесі адамдардың сол аймаққа тікелей келуі, оның табиғатымен, адамдарымен және олардың мәдениетімен, шаруашылығымен бетпе-бет кездесуі және осы аймақта өндірілетін тауарлармен танысуы негізінде қалыптасуы мүмкін. Сонымен қатар, аймақтың бейнесі бұқаралық ақпарат құралдарында (БАҚ–газеттер, радио, теледидар, Интернет) туризмді, аталмыш аймақтың экономикалық жетістіктерін, саяси мақсаттарын және т.б. жарнамалау мақсатында жасалады, сондықтан «аймақтың образы» - бұл әртүрлі жағдайлардың нәтижесінде адамдардың идеяларында туындайтын субъективті ұғым.

Туристердің санасында қаланың немесе аймақтың имиджінің қалыптасуына осы жерге келген кездегі қолайлы немесе қолайсыз ауа–райы, қонақүйде қызмет көрсетуші қызметкерлердің оған мейірімді, сыпайы және жылы шырайлы немесе немқұрайлы қарауы; барған жердегі жергілікті тұрғындардың достық немесе дұшпандық қатынасы; көліктің, көне ескерткіштердің, орындардың жай-күйі, қоғамдық пайдалану, қызмет көрсету жүйесі және т. б сияқты факторлар әсер етуі мүмкін.

Көбінесе қалалар мен аймақтар туралы түсінік көптеген адамдардың санасында осы елдердің рәміздерімен бірге жұмыс істейтін кең таралған және бұқаралық ақпарат құралдары арқылы таралған мөртабандар, белгілер, символдар немесе «брендтер» негізінде қалыптасады және сақталады. Мысалы, қалалар мен елдердің танымал және көрнекі рәміздері–Мәскеу кремлі (Мәскеу, Ресей), Эйфель мұнарасы (Париж, Франция), Бостандық статуясы (Нью-Йорк, АҚШ) «Қисайған мұнара» (Пиза қаласы, Италия), Акрополь (Афина, Греция), Кельн соборы (Кельн қаласы, Германия), Тәж-Махал сарайы (Агра қаласы, Үндістан), Потала сарайы (Лхаса, Тибет, Қытай), Хеопс пирамидасы (Египет) және т.б. осы рәміздердің көпшілігі дүниежүзілік мәдени мұра нысандарының тізіміне енді.

Кез-келген аумақ белгілі бір өнім немесе тауар ретінде нарықта өзі туралы оң немесе теріс әсер қалдырады, мұндай әсер адамдар оның бар екенін білгеннен кейін ол сөзсіз пайда болады. Міне осы ассоциациялар, тұтынушының аймақты тауар ретінде қабылдауының өзі «бренд» деп аталады. Бренд-бұл тұтынушылардың санасындағы өнім туралы әсер, оған ойша жапсырылған белгі. Брендті құру және басқару процесі брендинг деп аталады. Брендинг-бұл жалпы имиджге және нарықтың мақсатты сегментіне брендке қатысты үлес қосатын ерекше әсер ету әдістері.

Аймақ имиджінің географиялық компонентін талдар болсақ, Маңғыстаудың географиялық жағдайы оның алдында өте мол мүмкіндіктер ашады, қолайлы географиялық жағдайының арқасында біздің өлкеміз Еуропа, Азия-Тынық мұхиты және Оңтүстік Азия экономикалық жүйелерінің өзара іс-қимылының трансконтиненталдық экономикалық көпірі, ірі әлемдік компаниялардың өңірлік өндірістерін орналастыру орталығы ретінде қолайлы географиялық жағдайға мүмкіндік алып отыр, өйткені ол Еуропа мен Азия арасындағы коммуникациялық ағымның фокусында орналасқан. Маңғыстау брендін мазмұндық тұрғыдан толықтыру ретінде мынадай идеялар мен құндылық кешендерін қарастырған дұрыс деп: «Маңғыстау-Орталық Азия өңіріндегі тоғыстырушы өлке», «Маңғыстау–әлемдік капиталды тарту орталығы», «Маңғыстау-Жер кіндігі».

Біз туған өлкеміздің бүкіл әлемге танымал болғанын қалаймыз, бірақ егер маңғыстаулықтар өз өлкесінің барлық тартымдылығын бағаламаса, олар өз жерінің емес, басқа алыс елдер мен аймақтардың брендтерін артық көретін болса бұған қалай қол жеткіземіз деген сұрақ әрбір елін, ұлтын, туған жерін сүйген азаматты алаңдатуы тиіс. Мысалы, бізде бренд-өнімдер, ( мұнай, уран, шұбат, киіз үй және т. б.), бренд-тұлғалар (Бекет Ата, Оразмағамбет, Ә.Кекілбаев), Бренд–аумақтар-(Шерқала, Бозжыра, Айрақты, Үстірт,Каспий), бренд кесенелер-Шопан Ата мен Бекет ата, Шақпақ Ата мен басқа да толып жатқын кесенелер бола тұра осы уақытқа дейін азаматтардың жартысынан көбі өлкемізді тек даламен байланыстырады.

Аймақты танымал етуде бұқаралық ақпарат құралдарымен қатар көптеген басқа тиімді әдістерді қолдану қажет, онсыз аймақ белгілі бір «тірі субъект» ретінде қалыптаса алмайды.

Маңғыстаудың имиджі немесе образы. Стереотип–бір нәрсенің қалыптасқан, тұрақты үлгісі, тұрпаты. Маңғыстау ландшафттарының стандартты бейнесі немесе стереотипі, оның бейнесі қандай, тарихи және мәдени ескерткіштерге толы бұл түбек несімен қызықтырады деген сұрақтарға жауапты біз С.Қондыбай еңбектерінен іздеп, таба аламыз.

20 ғасыр түбектің жаңа келбетін заманауй стереотип арқылы жасады. Алпысыншы және жетпісінші жылдардағы ұрпақ үшін ол кезде Маңғышлақ деп те аталған Маңғыстау романтикалық және экзотикалық бояуларға қаныққан, адам тұрмайтын өлке болды. Қазіргі күні түбектің осындай романтикалық обазы қалай өзгерді?

Маңғыстау «мың жолдың елі» атанып, прогресс пен жаңа өзгерістердің символы ретінде дәріптелді. Бірақ көліктердің доңғалақтарының астында онсыз да жұқа шөл топырағы тапталып, жойылып жатқанын ешкім байқамады немесе байқағысы келмеді. Әрбір автокөлік жүріп өткеннен кейін көтерілген шаңмен бірге өткен тарихтың қол тимеген табиғаты да, көзге…