Математика сабағында ұлттық құндылықтарды қалыптастыру

Кіріспе

Мектеп оқушыларын адамгершілікке тәрбиелеу мұғалімнің басты міндеті болса керек. Біздің қиын кезеңде қоғам мейірімділік, сыйластық, төзімділік және ізгі ниет сияқты жалпы адамзаттық құндылықтарға өте мұқтаж.

Тұлғаны тәрбиелеу мен оқыту процесінде оның адамгершілігін қалыптастырудың маңызы зор.Мектеп оқушыларын адамгершілікке тәрбиелеу мәселесі өзекті болып табылады, өйткені біздің қоғамымыз тек білімді ғана емес, сонымен қатар тамаша тұлғалық қасиеттерге ие жан-жақты білімді, жоғары адамгершілікті тұлғаларды дайындауды қажет етеді.

Жалпы білім беретін мектеп алдында,болып жатқан жағдайды өз бетінше бағалай алатын, өз іс-әрекетін айналасындағы адамдардың мүдделеріне сай ұйымдастыра алатын саналы азаматты дайындау міндеті тұр. Бұл мәселені шешу оқушы тұлғасының бойына құндылықты қалыптастырумен байланысты.

Қоғамның рухани жаңғыруы үшін тек дәстүрлі білім беретін білім ғана жеткіліксіз екенін түсінетіндер көбейіп келеді. Таза ғылыми білім беру арқылы құндылықтарды ұтымды түрде сіңіру мүмкін емес, ешбір ғылым жиынтығы өз алдына махаббат, сенім, жанашырлықты алмастыра алмайды.Менің зерттеу мәселем – мектеп оқушыларының ұлттық құндылықты бойына сіңіруге,математика сабағында қалыптастыруға жағдай жасау. Бұл мәселені шешу үшін мұғалімге пәндер мен оларды оқыту әдістемесін білу ғана емес, сонымен қатар өз қызметін адамгершілікке тәрбиелеуге бағыттай білу де қажет.

Мақсаты:математика сабағында ақпараттық-коммуникациялық технологияларды пайдаланып, рухани-адамгершілікке тәрбиелеу, ұлттық құндылықтарды қалыптастыру

Күтілетін нәтиже:математика сабағында цифрлық ресурстарды,көрнекіліктерді тиімді қолдана отырып, ұлттық құндылықтарды дәріптеу арқылы оқушылардың пәнге деген қызығушылығы артады.

Міндеттері:

1. Математика сабағында санау мен көбейтуді, теңдеулерді шешуді және графиктерді салуды,есеп шығаруды үйретіп қана қоймай, цифрлық ресурстарды тиімді қолдана отырып, ұлттық құндылықтарды дәріптеу

2. Оқушылардың санасында пайда болған «құрғақтық», формальды сипаты және бұл ғылымның өмір мен практикадан оқшаулануы туралы ойды жеңу.

3. Оқушыларға математиканың одан әрі білім алу үшін және практикалық өмірдегі маңыздылығын көрсету.

Берілген тапсырмаларды зерделеу үшін келесі әдістер қолданылды:

-зерттеу мәселесі бойынша психологиялық-педагогикалық және әдістемелік әдебиеттерді оқу;

-оқушылардың іс-әрекетін бақылау, әңгімелесу, сұрақ қою,

мектеп оқушыларын рухани-адамгершілікке тәрбиелеуге бағытталған көрнекіліктер дайындау.

І тарау. Құндылық және оның бала тұлғасын қалыптастырудағы рөлі

Тұлғаның дамуы мен қалыптасуындағы рухани-адамгершілік тәрбиенің орасан зор маңызы педагогикада ерте заманнан-ақ танылып келеді. Бұрынғы көптеген көрнекті ұстаздар «Мейірімді адамды дайындау» тек оның білімі мен ақыл-ойының дамуымен ғана шектелмейтінін, тәрбиеде адамгершілікті бірінші орынға қойғанын атап өткен.

Қазақстан Республикасының «Білім туралы» заңында «Білім беру жүйесінің басты міндеті – ұлттық және жалпы азаматтық құндылықтар, ғылым жетістіктері негізінде жеке адамды қалыптастыруға және кәсіби шыңдауға бағытталған білім алу үшін қажетті жағдайлар жасау, оқытудың жаңа технологияларын енгізу, білім беруді ақпараттандыру, халықаралық, ғаламдық, коммуникациялық желілерге шығу» делінген.

Жалпы білім беретін мектептің алдында болып жатқан жағдайды өз бетінше бағалай алатын және айналасындағы адамдардың мүдделеріне сәйкес өз қызметін құруға қабілетті, үйлесімді дамыған тұлғаны дайындау міндеті тұр. Бұл мәселені шешу оқушы тұлғасының тұрақты рухани-адамгершілік қасиеттерін қалыптастырумен байланысты. Әрбір мектеп пәні сол немесе басқа білімді үйретуге, балалардың бойында белгілі бір дағдыларды қалыптастыруға арналған. Оқушы мен оқытылатын нақты пән арасындағы негізгі тұлға – мұғалім. Мектеп мұғалімі арқылы оқушының дүниетанымы көбірек қалыптасады, мұғалім ғылымға деген көзқарасын, өзін қоршаған дүниені тануға деген талғамын, қызығушылығын қалыптастырады.

Рухани-адамгершілік білім беру міндетін жүзеге асыру пәндік білім беруден гөрі күрделірек және жауапты тәртіп болып табылады және мұғалімнің рухани көзқарасының айқындылығымен анықталатын жан дүниесінің ерекше күйінде мүмкін болады. К.Д.Ушинскийдің пікірінше, нағыз ұстаз бен шәкірт арасында «ерекше жылулық пен қарым-қатынастың шынайылығы» ортақ, оның негізіне мұғалім тұлғасының рухани қасиеттері: сенім, махаббат, адалдық, ашықтық, даналық, жан сұлулығы жатады.

Ғылыми әдебиеттерде адамгершіліктің қоғам дамуының алғашқы кезеңінде пайда болғаны айтылады. Оның пайда болуында адамдардың еңбек қызметі шешуші рөл атқарды. Өзара көмексіз, отбасы алдындағы белгілі бір жауапкершіліксіз адам табиғатқа қарсы күреске төтеп бере алмас еді. Мораль адамдардың қарым-қатынасын реттеуші қызметін атқарады. Моральдық нормаларды басшылыққа ала отырып, тұлға сол арқылы қоғамның жұмыс істеуіне өз үлесін қосады. Өз кезегінде қоғам сол немесе басқа имандылықты қолдап, тарата отырып, сол арқылы тұлғаны өзінің идеалына сай қалыптастырады. Заңнан айырмашылығы, ол адамдар арасындағы қарым-қатынас саласын да қарастырады, бірақ мемлекеттің

мәжбүрлеуіне негізделген. Мораль қоғамдық пікірдің күшімен қуатталады және әдетте сендіру арқылы байқалады. Сонымен бірге мораль әртүрлі өсиеттерде, қалай әрекет ету керектігін нұсқайтын принциптерде ресімделеді. Осының барлығынан мынадай қорытынды жасауға болады: кейде оқушыға белгілі бір жағдайда не істеу керектігін таңдау қиынға соғады.

Сухомлинский «Адамгершілік сенімнің мызғымас негізі балалық және жасөспірімдік шақта қаланады, бұл кезде жақсылық пен зұлымдықтың, ар-намыс пен арсыздықтың, әділдік пен әділетсіздіктің баланың түсінігіне адамгершілік мәні анық, айқын болған жағдайда ғана қолжетімді болады. ол не көреді, не істейді, байқайды»

Оқушылар адамгершілігі туралы ол ішкі мотивацияға (қажеттілікке) байланысты өзін моральдық тұрғыдан ұстағанда, оның өзіндік көзқарастары мен сенімдері бақылау қызметін атқарғанда ғана айта аламыз. Осындай көзқарастар мен сенімдердің дамуы және соған сәйкес мінез-құлық әдеттері адамгершілік тәрбиесінің мәнін құрайды.

Оқушылар адамгершілігі әдетте оның мінез-құлқына қарай бағаланады, бірақ мінез-құлық өте кең ұғым және адам өмірінің барлық аспектілерін қамтиды. Сондықтан оның моральдық мәнін ашу үшін тұтастың қасиеттерін сақтайтын қандай да бір ең кішкентай бірліктерді анықтау қажет. Мінез-құлықтың ең кіші бірлігі әрекет болуы мүмкін.

Жеке тұлғаның адамгершілік бағдары жеке іс-әрекетінде емес, оның жалпы іс-әрекетінде айқындалады, ол ең алдымен жеке тұлғаның өмірлік ұстанымын белсенді түрде көрсете алу қабілеті арқылы бағаланады. Жеке тұлғаның адамгершілік құндылығы оның таңдаған қызмет саласында қоғамның этикалық идеалдарын бекітуге дайын болуында.

Осы мәселені талдай келе, оқушының адамгершілігінің негізгі критерийлері оның сенімдері, адамгершілік ұстанымдары, құндылық бағдарлары, сондай-ақ жақын және бейтаныс адамдарға қатысты әрекеттері болуы мүмкін деген қорытындыға келуге болады. Бұдан шығатыны, адамгершілік нормалары, ережелері мен талаптары өзінің көзқарасы мен сенімі (мотиві), мінез-құлықтың үйреншікті формалары ретінде әрекет ететін оқушыны рухани құнды деп санау керек.

ІІ тарау. Математика сабағында адамгершілік,ұлттық құндылықтарды қалыптастырудың жолдары мен әдістері

Мектептегі ұлттық тәрбиенің өзектілігін қазіргі өмірдің көптеген дағдарысты құбылыстары дәлелдейді: қоғамдық адамгершіліктің төмен деңгейі, отбасылық құндылықтардың жоғалуы, патриоттық тәрбиенің төмендеуі, темекі шегу, нашақорлық. Сондықтан рухани-адамгершілік,ұлттық құндылықтарды қалыптастыруға тек оқу-тәрбие жұмысында ғана емес, әрбір сабақта, оның ішінде математика сабағында да көңіл бөлу керек.

Мектептегі оқып жатқан жас ұрпақты елжандылыққа тәрбиелейтін тағылымды тәлім – ұлттық рухта тәрбиелеу мен оқыту. «Тәрбие - табалдырықтан басталады» деген нақылдың өзі өмірден алынған шындық. Халық тәрбиесі ғасырдан–ғасырға, ұрпақтан ұрпаққа жалғасып келеді. Нақты математикалық тақырыпты халқымыздың тұрмыс - салтымен байланыстыра оқыту оқушыларымыздың, өз халқымыздың тарихын білуге, тұрмыс салтын ұғынуға үйретеді. Мұғалім жан -жақты жетілген, білімді, халықтық дәстүр, әдет -ғұрып пен салт -сана ерекшеліктерінен сусындаған шәкірт тәрбиелеуі тиіс. Өйткені,қазақ халқы ерте замандарда ғылым мен білімге еркін қолы жетпесе де өмірлік тәжірибеден оқып үйреніп талғай біліп, шеберліктің небір сан саласын асқан ұқыптылықпен сақтап, біздің дәуірімізге жеткізе білген.

Рухани-адамгершілік құндылықтарды қалыптастыру барысында оқушылар:

- адамгершілік сезімдер (ар-ождан, борыш, сенім, жауапкершілік, азаматтық, патриотизм);

- адамгершілік қасиеті (шыдамдылық, мейірімділік);

- адамгершілік ұстанымы (жақсылық пен жамандықты айыра білу, риясыз сүйіспеншіліктің көрінісі, өмірлік қиындықтарды жеңуге дайын болу);

- моральдық денсаулық (дене және психикалық денсаулықты сақтауға жағдай жасау, зиянды әдеттерге теріс көзқарасты тәрбиелеу, дене шынықтыру мен салауатты өмір салтын насихаттау);

- адамгершілік мінез-құлық (адамдарға және Отанға қызмет етуге дайын болу, рухани парасаттылық, мойынсұнушылық, ізгі ниеттің көрінісі).

Мұғалімнің қай пәннен сабақ беретіні маңызды емес, ең бастысы, ол өз сабақтарында жеке тұлғаның үйлесімді дамуы үшін қандай жағдай жасайды. Мұғалімнің өзінің әлеуметтік рөлінің жауапкершілігін түсіну, маңызды әлеуметтік функцияны – демократиялық қоғамның рухани дамыған, саналы азаматын тәрбиелеуді ерікті түрде қабылдау процесі өте маңызды.

Басқа пәндермен қатар математиканың да тәрбиелік мүмкіндіктері зор деп есептеймін. Сонау 19 ғасырда поляк математигі Гюго Штайнгаус «математика рух пен материяның арасындағы делдал» деп атап көрсетті. Математика жай білім саласы емес, ең алдымен жалпы мәдениеттің маңызды элементі, дүниені ғылыми қабылдау тілі.

Математика сабағында адамгершілік құндылықтарды дамыту үшін келесі әдістерді қолданамын:

- жеке қарым-қатынас негізінде оқушылардың адамгершілік қасиеттерін тәрбиелеу;

- ғұлама математиктердің өмірінен тарихи фактілерді сабақ контексіне енгізу;

- қызықты фактілерді пайдалану, практикалық мазмұнды есептерді шығару.

Мысалы, С.В. Ковалевская, оның рухани-адамгершілік қасиеті, ғылымға деген адалдығы, әйелдің ақыл-ой еңбегіне деген құқығы үшін күресі – жас ұрпақ үшін тамаша үлгі. Оның ерекше әдеби таланты да болды. Атақты математик Омар Хайямды философ және ақын, парсы және тәжік әдебиетінің классигі деп атайды. М.В.Ломоносов (білім алу тарихы), Лейбниц (15 жасында университет студенті болды) Л.Эйлердің (16 жасында ғылыми дәрежесін алды) өмірінен қызықты деректер. Академик математиктердің өмірінен алынған мұндай мысалдар студенттерге нәтижеге жету үшін білім алуда аянбай еңбек ету керектігін көрсетеді. Мұндай ақпаратты сабақта пайдалану маған оқушыларды жақсырақ білуге ​​және түсінуге, олардың жеке қабілеттерін бағалауға мүмкіндік береді және сонымен бірге бұл өзін-өзі жүзеге асыруға, жұмысқа шығармашылық тұрғыдан қарауға, өз идеяларымды жүзеге асыруға мүмкіндік береді.

Қазіргі математиканы оқытудың өзара байланысты мақсаттары бар – тәрбиелік, дамытушылық, тәрбиелік. Математиканы оқыту мектеп оқушыларынан ақыл-ой мен ерікті күш-жігерді, дамыған зейінді және нақтыланған логикалық ойлауды, белсенділік, шығармашылық бастама сияқты қасиеттерді, ұжымдық оқу-танымдық жұмыс дағдыларын тәрбиелеуді талап етеді. Математикаға деген қызығушылықты дамыту – мұғалімнің ең басты мақсаты.

Ол үшін стандартты емес математикалық есептерді, сондай-ақ тарихи және иллюстрациялық материалдарды пайдалану тиімді. Математикалық ойлау логикасы математикамен тікелей байланыста дамығандықтан, математика тарихынан алынған мәліметтер математикалық ұғымдардың пайда болуы мен дамуын барынша айқын көрсетеді. Материалдың эмоционалды түрде берілуі оқушылардың жақсы меңгеруіне ықпал етеді. Егер оқушы жаңа материал мәтінінде баяндалған оқиғаларды өз басынан кешірсе, ондай материалды меңгеру оның дамуында оң рөл атқарады. Мұндай материал жақсы сіңеді және көбейтіледі. Жасөспірімге лайықты үлгі болуы өте маңызды. Мұндай мысалды өз шығармашылық өмірбаянымен студенттердің көңіл-күйі мен тәжірибесін оята алатын замандастарымыз да, алдыңғылар да бере алады.

Мысалы, балалар, Амстердамның шығыс бөлігінде Архимед атындағы көше бар. Сиракузада Архимед алаңы бар. Іскерлік сиракуздықтар Архимед «тұрған» үйді көрсетеді.

Неліктен екі мың жылдан астам уақыт бұрын өмір сүрген адамды еске алады? Әрине, ол ең ұлы математик болды. Архимедтің өзі жасаған тырналарды пайдаланып, римдік басқыншы Марселлдің кемелерін теңізден алып шығып, жағаға орналастырғанын…