Мектеп жасына дейінгі балалар өміріндегі ойынның орны

Арышева Арай Талгатовна

БҚО, Орал қаласы,

№28 «Қарлығаш» бөбекжайының

ІІ-санатты әдіскері

«Мектеп жасына дейінгі балалардың өміріндегі ойынның орны»

Ойынның негізгі ерекшелігі ол балалардың қоршаған өмірді- адамдардың қимылын, іс-әрекеттерін, олардың бала қимылынан туған жағдайдағы қарым-қатынасын бейнелеуі болып табылады. Ойын қызметінің тағы бір ерекшелігі- оның өз әрекеттік сипаты. Ойынды басқара жүріп, тәрбиеші баланың жеке басының барлық жағына: оның санасына, сезіміне, ерік-жігеріне, мінез-құлқына ықпал жасайды, ойынды ақыл-ой, адамгершілік, эстетикалық және дене тәрбиесінің мақсаттары үшін пайдаланады. Ойын үстінде және ойын арқылы тәрбиеші мектеп жасына дейінгі балардың батылдық, адалдық, инициативалық, ұстамдылық секілді сапалық қасиеттерін дамытады. Ойынды ұйымдастырып, оны басқара жүріп, тәрбиеші балалар коллективіне және коллектив арқылы әр балаларға ықпал жасайды. Ойынға қатысушы бала өзінің ниеті мен әрекетін басқалармен үйлестіруге, ойында қалыптасқан ережелерге бағынуға тиісті болады.

Ойын эстетикалық тәрбие құралы ретінде де кеңінен пайдаланылады, өйткені балалар өздерін қоршаған дүниені роль, бейне арқылы көрсетеді. Ойында қиялдың – бұрын алған әсер негізінде бейне жасаудың зор маңызы бар . Көптеген ойындардың мазмұнына таныс әндер, тақпақтар, жұмбақтар енгізіледі. Осының бәрі тәрбиешіге балалардың эстетикалық әсерленуін тереңдете түсуге мүмкіндік береді.

Таңертеңгі тамақ пен сабақ арасында (8-10 минут) балалар әдетте басталған ойынды жалғастырады немесе ойыншықтармен, стол үстіндегі ойындармен ойнайдар мен ойнайды.

Ересек балалар үшін программада оқу аралығындағы ойындар көзделген. Олардың мақсаты-балалардың қысқа ғана ( 8-10мин ) тынығуы, бірақ ол ойындар тым көп қимыл белсенділігін талап етпеуге, ақыл – ойға айтарлықтай салмақ түсірмеуге тиіс.

Сонымен бірге ойын да балалардың танымдық дамуына әсер етеді, білімдерін кеңейту қажеттігін туғызады. Ойын білімдерді мақсат қоя және дәйектілікпен қайталауға, оларды ойын әрекеттерінде, ережелерде іске асыруға үйретеді. Ойындар мазмұнына, өзіне тән ерекшеліктеріне, олардың балалар өмірінде, тәрбиесі мен оқуында қандай орын алатынына қарай ажыратылады. Тәрбие практикасында балалар үшін ересектер белгілеп берген ережесі бар ойындар да пайдаланылады. Ережесі бар ойындарға дидактикалық, қимыл, ермек ойындар жатады. Олар айқын тұжырымдалған программалық мазмұнға, дидактикалық есептерге, мақсат қойып үйретуге негізделген. Мұнда балалардың өнерпаздығы болуы мүмкін, бірақ ол тәрбиешінің басшылығымен көбірек ұштастырылады. Ойын тәжірибесін игерген, ұйымдастыру қабілеті дамыған кезде балалар бұл ойындарды да өздері жүргізе алатын болады.

Ойын баланың ақыл – ойы дамуы үшін ғана маңызды емес, ол оның тұтасымен тұлғасының дамуында маңызды.

Психологтар мен педагогтардың көрсетуінше, ойында баланың танымдық үрдістері дамиды.

Ойын баланың ақыл – ойы дамуы үшін ғана маңызды емес, ол оның тұтасымен тұлғасының дамуында маңызды.

Ойын балалардың басқа адамдармен өзара әрекетінің дамуына да айтарлықтай ықпал етеді. Бұдан басқа бала ойында үлкендердің өзара әрекеттері мен өзара әрекеттердің ережелерін, тәсілдерін меңгереді, құрбы – құрдастарымен біріккен ойындарда ол өзара түсіну тәжірибесін жинақтайды, басқа балалармен келісімге келуге, өз әрекеттері мен ниетін түсінуге үйренді.

Бала айналадағы өмірден алған әсерлерін ойындарында бейнелейді. Ойын арқылы баланың еліктеу, қиялдау, ойлау, қабылдау, таным қабілеттері дамиды. Сондықтан ата-аналар ойыншықты баланың жасына лайықты әперу керек. Ойыншықтың шамадан тыс көп болуы баланы қызықтырмайды. 6-7 жастағы балаларға құрылыс жасай ойнайтын текшелер ( тақтай қиындыларын) алғанда ірілі-ұсақты аралас болсын. Сол сияқты «Жас конструктор,» «Өзің жасап үйрен» деген сияқты ойын бұйымдарын әпергенде әуелі ойынның тәртібін айтқан жөн. Бұл жастағы балаларға үйде ойнайтын кішкене бильярд ойындары да пайдалы. Оған қажетті киім, бұйымдарды бірден алуды ұмытпау керек. Өйткені 6-7 жасар қыз балалар қуыршақтарына бөлме жасайды. Бөлме ішіне қажетті бұйымдарды тиісті орнына қойып, керегіне қарай пайдалана білуге үйренеді. Қуыршақтың киім-кешегін жуып, үтіктейді. Оған киім тігеді.

Балалардың қызығып ойнайтын ойындарының бірі – « Дәрігер », « Шаштараз», «Автобус» тағы басқалар. Ата – аналар «Шаштараз», «Дәрігер Айболит», «Кішкентай қожайын», «Тіге біл» деген ойындарға керекті бұйымдарын әперіп, дұрыс пайдалана білуге үйрету қажет. Дайын жабдықтар болмаса, ондай заттарды қолдан жасап берген жөн.

Ата-аналар бала ойынына басшылық жасап ойынның мақсатты әрекетке бағытталар жүргізілуіне ақыл-кеңес беріп отырған жөн. Балалар ата-анасының ойынға көңіл бөліп, жәрдем көрсеткеніне әрқашан қуанады. Мысалы; «Үйіңде ойыншықтарың бар ма?, Қуыршағыңа ат қойдыңба?, Оның аты кім?, Бұл ойыншықтармен қандай ойын ойнайсың? » деген сұрақтарға балалар әрқашан жауап береді. Біреуі: «Менің қуыршағым бар, екеуі үлкен, біреуі кішкене. Мен оларға Дана, Болат, Алма деп ат қойдым. Қуыршақтарымды серуенге шығарамын, ойнатамын, тамақтандырамын, содан киін ұйықтайды, мамам оларға көйлек, пальто тігіп берді » десе, екінші біреулер: «Менің мамам жұмыста, қолы тимейді, қуыршағымның киімі жоқ» дегенді айтады. Осы мысалдардан ата-аналардың балалар ойынына қаншалықты дәрежеде көңіл бөлетіні белгілі.

Әлемдік педагогикада ойын нақты мақсатқа жетуге бағытталған және белгілі шарттары (ережесі) бар әрекеттерден тұратын, ойынға қатысушылар арасындағы жарыс немесе сайыс ретінде құрастырылады.

Ең бастысы, ойынның қарым-қатынас, оқыту және өмір тәжірибесін жинақтаудың құралы ретінде аса күрделі әлуметтік- мәдени құбылыс екендігін ұмытпаған жөн.

Ойынның күрделігі оның формаларының көптүрлілігімен, өткізу ережесімен және оған қатысу жолдарымен анықталмақ..Ойынның әлуметтік мәдени табиғатының өзі –ақ,, оны білім берудің басқа ешнәрсе ауыстыра алмайтын элементі етіп көрсетеді.Ойын барысында:

-мінез –құлық ережелері және келешек өмірге қажет әлуметтік топтардың (қоғамдық формация түрі ) рольдері меңгерілді;

-олардың мүмкіндіктері қарастырылады;

-біріккен ұжымдық іс-әрекет дағдылары жинақталады,ойын мақсатына жетуге қажетті балалардың жеке ерекшеліктері қалыптасады;

-мәдени дәстүрлер жинақталады.

Ойын көбінесе серуен кезінде ұйымдастырылады. Сондықтан аулада арнаулы құрылыстар, ғимараттар (кемелер, автобустар) көптеген құрылыс материалдары күректер, доптар секіргіштер болуға тиіс. Ойын сонымен бірге сабақ кезіндегі оқытумен де тығыз байланысты. Ойын ешқашанда өзінің қызықтылығын жоғалтпайды, тек оның мазмұны, сипаты өзгереді. Ойындар мазмұнына қарай, өзіне тән ерекшеліктеріне қарай сюжетті- рольдік, драматизациялық дидактикалық…