Мектеп жасына дейінгі балалардың адамгершілік тәрбиесі

«Мектеп жасына дейінгі балалардың рухани-адамгершілік құндылықтарын қалыптастыру»

Серикбаева Саягуль Усеровна

Атырау обылысы, Құрманғазы ауданы, Сафон ауылының

«Боташым» бөбекжай балабақшасы

Тәрбиеші

Ұлтымыздың көрнекті мемлекет және қоғам

қайраткері Мұстафа Шоқай:

«Ұлттық құндылықтардан жұрдай

рухта тәрбиеленген ұрпақтан халқымыздың

қажеті мен мүддесін жоқтайтын пайдалы

азамат шықпайды»

Қазіргі қоғамның ең маңызды міндеттерінің бірі – өскелең ұрпақ бойына рухани-адамгершілік тәрбие беру болып саналады. Өскелең ұрпақты тәрбиелеуде негізгі мақсат қоғамға пайдалы, үлкенге құрмет көрсетіп, кішіге қамқор бола білетін, жан-жақты шығармашыл, рухани бай жеке тұлғаны қалыптастыру.Қай заманда болмасын адамзат алдында тұратын ұлы мұрат-міндеттерінің ең бастысы – өзінің ісін, өмірін жалғастыратын салауатты, саналы ұрпақ тәрбиелеу. Ұрпақ тәрбиесі-келешек тәрбиесі. Сол келешек қоғам иелерінің жан-жақты жетілген, парасаты мол, мәдени-ғылыми өрісі озық етіп тәрбиелеу-біздің де қоғам алдындағы борышымыз.Жас өспірім тәлім-тәрбиені, адамгершілік қасиеттерді үлкендерден, тәрбиешілерден насихат жолымен емес, тек шынайы көру, сезім қатынасында ғана алады. Жеке тұлғаның бойындағы жалпы адамзаттық құндылықтардың қалыптасуы осы бағытта жүзеге асады, сөйтіп оның өзін- өзі тануына, өзіндік бағдарын анықтауына мүмкіндік туғызатындай тәлім-тәрбие берілуі керек. Жақсы адамгершіліктің қасиеттердің түп негізі отбасында қалыптасатыны белгілі.

Қазақ халқының әлеуметтік өмірінде үлкенді сыйлау ұлттық дәстүрге айналған. Отбасында, балабақшада, қоғамдық орындарда үлкенді сыйлау дәстүрін бұзбау және оны қастерлеу әрбір адамнан талап етіледі. Халқымыздың тәлім-тәрбиелік мұрасына үңілсек, ол адамгершілікті ,қайырымдылықты, мейірбандылықты дәріптейді. Баланы үлкенді сыйлауға, кішіге ізет көрсетуге, иманды болуға, адамгершілікке баулу адамгершілік тәрбиесінің жемісі. Ал, адамгершілікке тәрбиелеудің бірден-бір жолы осы

іске көзін жеткізу, сенімін арттыру. Осы қасиеттерді балаға жасынан бойына сіңіре білсек, адамгершілік қасиеттердің берік ірге тасын қалағанымыз.

Халықта «Ағаш түзу өсу үшін оған жас кезінен көмектесуге болады, ал үлкен ағаш болғанда оны түзете алмайсың» деп бекерге айтылмаған. Жаңа кезеңдегі білім берудің өзекті мәселесі жас ұрпаққа адамершілік- рухани тәрбие беру,құнды қасиеттерге ие болу, рухани бай адамды қалыптастыру оның туған кезінен басталуы керек. Сондықтан баланың бойына жастайынан ізгілік, мейірімділік, қайырымдылық, яғни адамгершілік құнды қасиеттерді сіңіріп, өз-өзіне сенімділікті тәрбиелеуде отбасы мен балабақша шешуші роль атқарады. Баланың өмірге белсенді көзқарасының бағыты үлкендер арқылы тәрбиеленеді. Тәрбиелеу,білім беру жұмысының мазмұны мен формалары балалардың мүмкіндігін ескеру арқылы нақтыланады.Адамершілікке, еңбекке тәрбиелеу күнделікті өмірде, үлкендердің қолдан келетін жұмысты ұйымдастыру процесінде, ойын және оқу ісінде жоспарлы түрде іске асады. Тәрбиешінің ең бастапқы формалары балалармен мазмұнды қатынасында, жан-жақты іс- әрекетінде, қоғамдық өмірдің құбылыстары мен танысу кезінде іске асады. Мұндай мақсатқа бағытталған жұмыс еңбек сүйгіштікке, ізгілікке, ұжымдық пен патриотизм бастамасына тәрбиелеуге,көп дүниені өз қолымен жасай алуды және жасалған дүниеге қуана білуді дамытуға, үлкендер ең

Баланың сезіміне әсер ету арқылы ішкі жан-дүниесін ояту нәтижесінде оның рухани-адамгершілік қасиеттері қалыптасады. Балаларды рухани адамгершілікке тәрбиелеу, болашағына жол сілтеу – бүгінгі күні ең қажетті мәселе болып табылады. Рухани адамгершілікке тәрбиелеу – білім берумен ғана шектелмейді.Жеке тұлға бойына халқымыздың мәдени мұрасы арқылы рухани-адамгершілік қасиетін қалыптастырудың көрсеткіштері: бала өмірдегі өз орнын таба білуі, жауапкершілікті ұғынуы, айнала қоршаған адамдар мен кез-келген затқа, жан-жануарларға, экологияға жақсылық тілеуі және оны жасауы, жақсылыққа ұмтылуы, өзін-өзі дамытып, жетілдіруі болып табылады.

Адамгершілік –адамның рухани арқауы,өйткені адам баласы қоғамда өзінің жақсы адамгершілік қасиетімен ,адамдығымен,қайырымдылығымен ардақталады.Қазіргі кезде өсіп келе жатқан ұрпақты тәрбиелеуде қойылған мақсаттардың бірі –қоғамға пайдалы,үлкенге құрмет көрсетіп,кішіге қамқор бола білетін ,жан-жақты дамыған жеке тұлғаны қалыптастыру.

Руханилық жеке тұлғаның негізгі сапалық көрсеткіші. Руханилықтың негізінде адамның мінез-құлқы қалыптасады, ар-ұят, өзін-өзі бағалау және адамгершілік сапалары дамиды. Мұның өзі мейірімділікке, ізгілікке шақырады. Рухани –адамгершілік тәрбие – бұл дұрыс дағдылар мен өзін –өзі ұстау дағдыларының нормалары, ұйымдағы қарым-қатынас мәдениетінің тұрақтылығы.

Елбасымыз 2003 жылы сәуірде Қазақстан халқына жолдауында арнайы «Мәдени мұра» мемлекеттік бағдарламасын жүзеге асыруды тапсырған болатын. Елбасының жолдауымен қабылданған «Мәдени мұра» мемлекеттік бағдарламасы қазіргі Қазақстанның әлемдік өркендеуінің дәлелі.

Соның ішінде, мектепке дейінгі ұйымдағы балаларды халқымыздың мәдени мұрасы арқылы рухани-адамгершілікке тәрбиелеу – бұл тек тарихи-мәдени мұрамен хабардар етіп қана қоймай, сонымен қатар болашақта қоғамның тұлғасы болар білімді, тәрбиелі, мәдениетті азаматы болар жеке тұлғаны қалыптастырады.Мектепке дейінгі жастағы баланың рухани-адамгершілік дамуы балабақша мен отбасы арасындағы қарым-қатынастың тығыздығы артқан сайын ойдағыдай жүзеге асады. Әрбір бала қандай да болмасын бір міндетті орындау үшін, өзіндік ерекше жағдайлар жасалады. Адамгершілік құндылықтар бала бойына іс-әрекет барысында, мысалға алатын болсақ серуен кезінде ойналатын әртүрлі ойындар арқылы,үлкендер еңбегін бақылап,көмектесе білу арқылы беріледі.

Мәселен:

-ойында ұнамды әдеттер, өзара қарым-қатынастар, адамгершілік сезімдер қалыптасса

- еңбекте- еңбек сүйгіштік,үлкендер еңбегін құрметтеу, сондай –ақ ұйымшылдық, жауапкершілік қасиеттер қалыптасады.

Жас ұрпақтың бойына адамгершілік қасиеттерді сіңіру – ата ана мен тәрбиешілердің басты міндеті. Демек, шәкіртке жан –жақты терең білім беріп, оның жүрегіне адамгершілік асыл қасиеттерін үздіксіз ұялата білсек, ертеңгі азамат жеке тұлғаның өзіндік көзқарасының қалыптасуына, айналасымен санасуына ықпал етері сөзсіз. «Балапан ұяда не көрсе, ұшқанда соны іледі» дегендей, ата-ананың күн сайын атқарып жүрген жұмысы- балаға үлкен сабақ. Бала бойына имандылық қасиетін дамытуда «Сөз анасы – сәлем», «Көргенді бала алыстан сәлем береді» нақылды ұстана отырып, таңертеңгілік қабылдауда баланы инабаттылыққа, ізеттілікке тәрбиелеуді мақсат ете отырып, сәлемдесудің маңыздылығын ұғындыруы қажет. Өйткені, қоршаған ортаға, адамдарға қарым-қатынас жасауының алғашқы әліппесі, қадамы амандасудан басталатынын ата-ана бала санасына сіңіре білуі тиіс.

«Болашақ ұрпағымызды тәрбиелегенде, оларға жастайынан имандылық пен ұлттық қасиеттерді сіңіре білсек, сонда ғана біз ұлттық рухы дамыған, Отанының гүлденуіне өз үлесін қоса алатын азамат өсіре аламыз, Ол үшін ең әуелі ұрпақтарымызды бала кезінен ұлттық тәлім-тәрбиеге баулып, халқының салт-дәстүрін жақсы білетін саналы азамат тәрбиесіне көңіл бөлуіміз керек. Сондықтан қатардағы пендені нағыз толыққанды

тұлғаға айналдыру үшін ұлттық құндылықтар арқылы тәрбие берудің маңызы зор»-деген өз жолдауында елбасымыз Н. Ә. Назарбаев.

Адамзат тарихында құндылықтар қалыптасуының негізгі ерте заманнан-ақ ойшылдар мен ғұламалардың назарында болды. Олардың тәрбиелік негіздері атадан балаға ұрпақтан-ұрпаққа ізгі қасиеттер мен сезім ниеттерден тұрады. Ұлттық құндылық белгілі бір бағытты, мақсатты, жүйелі ұлттық көзқарасты, мінез-құлықтағы адамдық тәртіп пен рухани дағдыны қалыптастыратын жүйе.Халықта «Балаңды өз тәрбиеңмен тәрбиелеме, өз ұлтыңның тәрбиесімен тәрбиеле» деген мақал бар. Жас ұрпаққа тәрбие мен білім беру саласында қазақ халқының салт-дәстүрін, әдет-ғұрпын, мінез-құлық мәдениетін меңгеруде бала бойына ұлттық имандылық, адамгершілік, сыпайылық қасиеттерін қалыптастыру. Ұлттық тәрбие біздің ұрпақтан-ұрпаққа жеткізетін асыл қазынамыз. Ол болашақ ұрпақты өмір сүруге тәрбиелейтін үлкен тәрбие кітабы .Ал тәрбие тамыры тереңде-халық қазынасында ,оның қадір қасиеті мен бітім- болмысында. Бұл қазына ұлттық құндылықтар арқылы бала бойына сіңетіні даусыз. Ұлттық құндылықтар дегеніміз не? Қарапайым тілмен айтқанда, ұлттық құндылықтар белгілі бір ұлтқа ұлт азаматына тән зат , адами қадір-қасиет, яғни ғасырлар бойы жинақтаған ұлттық рухани және материялдық құндылықтар.Ол-тәрбие мен оқытуға бағытталған мұрағаттар.Оларға

Сонда ғана тұлға бойында ұлттық рухани қасиеттер бірте-бірте қалыптасары сөзсіз. Тұлға бойындағы рухани құндылықтарыд қалыптастырудың көзі, отбасы, әулет, әлеуметтік орта, мемлекет болса, ұлттық ққндылық қазақ патриотизм ұлттық салт-сана, ұлт алдындағы міндет, парыз, намыс, ұлттық рух, ұлттық салт-дәстүр, тұлға бойындағы ұлттық құндылықтың жоғары көрсеткіші. Тәрбиенің…