Мектепке дейінгі балалардың зерттеушілік қабілетін дамыту

Нарымбетова Шакризат Аралбаевна

№3»Өрімтал» бөбекжай-балабақшасы

Мектепке дейінгі балалардың зерттеушілік-ізденушілік қабілеттерін жобалау –зерттеу технологиясы арқылы дамытудағы маңызы.

Мектепке дейінгі тәрбие мен оқыту үздіксіз білім беру жүйесінің алғашқы деңгейі ретінде қазіргі тұрақты өзгеріп тұрған әлемде табысты бейімделуге қабілетті бала тұлғасының қалыптасуы мен дамуы үшін жағдайлар жасайды. Мектеп жасына дейінгі баланы дамытатын, өсіретін, әрі тәрбиелейтін, бала бойындағы қасиеттер мен мүмкіндіктерді ашып, олардың өнегелі,тәрбиелі болып өсуіне мектепке дейінгі тәрбиенің тигізер әсері зор.Мектепке дейінгі кезеңде баланың зияткерлік, тұлғалық,эмоционалдық дамуы жүзеге аса бастайды.

Қоғамның қазіргі даму кезеңінде мектепке дейінгі тәрбие мен білім беру үрдісін технологияландыру-басты мәселердің бірі.Осыған орай мектепке дейінгі оқу- тәрбие үрдісінде оқыту мен тәрбиелудің инновациялық технологиялары енгізілуде: дамыта оқыту, модульдік оқыту, ойын технологиясы, ақпараттық-коммуникативтік, “Тәй-тәй”, жобалау-зерттеу технологиясы, Фребель, Кюизенер, Воскович технологиялары қолданылуда.

Мектепке жасына дейінгі баланың ақыл-ойын дамытып, дүниетанымдық ой-өрісін кеңейтуде жобалау-зерттеу технологиясының әдістерін тиімді пайдалану негізгі міндеттердің бірі болып табылады. Бұл міндеттің шешімін табу үшін балабақша ұжымы, әр тәрбиеші күнделікті ізденіс арқылы барлық жаңалықтар мен өзгерістерге батыл жол ашарлық қадам жасап, оқыту түрлерін, әдістері мен құралдарын одан әрі жетілдіріп, тиімді әдіс-тәсілдерді нәтижелі қолданудың жолдарын іздестіруі қажет.

Жобалық іс-әрекет – бұл білім беру мазмұнының кез келген бағыты бойынша іздеу, зерттеу, практикалық тапсырмаларын шешу үшін белгілі бір жоспарлар, белгілі бір мақсаттары бар іс-әрекет. Жобалық іс-әрекет негізінде тәрбиеші мен балалар белгілі бір практикалық проблеманың бірлесе шешімін тауып, нәтижесінде бала өзі үшін көптеген жаңа және бұрын білмеген жаңалықтарды ашады.Бұл нәтижені шынайы практикалық іс-әрекетте көруге, зерделеуге, қолдануға болады. Жобалау-зерттеу технологиясын пайдалану тәрбиешілерге инновациялық идеялар қосуға мүмкіншілік жасайды.

Мақсаты:

-балалардың танымдық-зерттеушілік қабілетін, зияткерлік-шығармашылық мүмкіндіктерін ашу;

-айнала қоршаған ортаға бақылау жасауға,салыстыруға, құбылыстарды талдай білуге, қорытынды жасауға үйрету;

-шығармашылық, логикалық және танымдық ойлауын, ізденушілік- зерттеушілік қабілеттерін дамытады;

- қоршаған ортаны танып білуге деген қызығушылығын арттыру, шығармашылық, зерттеушілік қабілеттерін дамыта отырып, жаңа ерекше нәрселер ашуға деген ынта-ықыласын қалыптастыру.

Міндеттері:

- зерттеу-іздестіру іс-әрекеттері арқылы балалардың айнала әлем туралы ұғымдарын қалыптастыруға жағдай жасау;

- өсімдіктер мен жануарлар әлемі, табиғаттағы маусымдық өзгерістер мен қарапайым зерттеу әрекеті туралы түсініктерін кеңейту;

- айнала қоршаған ортаны зерттей білу дағдысын және ойлау, есте сақтау, талдау, қорытынды шығару қабілеттерін дамыту;

- заттар, құбылыстар мен оқиғалар арасындағы себеп-салдарлық байланыстар мен олардың бір-біріне тәуелділіктері туралы түсініктерін қалыптастыру.

Шығармашылық жобалау тәрбиешіден балаға деген төзімділік, сүйіспеншілік, оның мүмкіндіктеріне сенуді талап етеді.Тәрбиеші жобаның негізгі жетекшісі, әрі мәселені шешуші, үйлестірушісі, баланың серіктесі әрі оның дамуындағы көмекшісі болып табылады.Тәрбиеші жоба кезінде сырттай бақылайды, кеңесші әрі сарапшы бола отырып, аз айтып балалармен көп ізденеді. Ақпарат көздерін тауып, ұсыныстар жасап отырады және жасалған жұмыстардың нәтижелерін бағдарлайды.

Жоба құрылымы бойынша 4 кезеңге бөлінеді

Бірінші кезең –Балаларға талқылау үшін проблема қойылады. Бірлескен талқылау нәтижесінде болжам ұсынылады, ол іздеу іс-әрекет үдерісінде балалармен расталынады.

Екінші кезең – әртүрлі бірлескен іс-әрекет тәжірибесі бар, бір-біріне көмек көрсете алатын бес-алты жастағы балалар үшін дамытушы кезең. Бала тәрбиеші көмегіне сирек жүгінеді, құрдастарымен бірлескен іс-әрекетті белсендірек ұйымдастырады. Балаларда өзін-өзі бақылау және өзін-өзі бағалау дамиды, олар өздерінің, құрдастарының әрекеттерін объективті бағалауға қабілетті. Бұл жаста балалар проблеманы түсінеді, мақсатты айқындайды, іс-әрекет нәтижесіне жету үшін қажетті құралдарды таңдауға қабілетті болып табылады. Олар тәрбиешімен ұсынылған жобаларға қатысуға дайындығын көрсетеді, сонымен қатар шығармашылық, зерттеу, тәжірибелі-бағдарлы жобалардан табылатын проблеманы өз бетімен табады.

Үшінші кезең – алты жастағы балалар үшін тән шығармашылық.

Тәрбиешіге осы кезеңде балалардың шығармашылық белсенділігін дамыту және қолдау, балалардың алдағы іс-әрекетінің мақсаты мен мазмұнын дербес анықтау, жобамен жұмыс жасау тәсілдері мен оны ұйымдастыру мүмкіндіктерін таңдау үшін жағдай жасау өте маңызды.

Төртінші кезең-жобаны қорғау болып табылады. Жобаны қорғау балалардың жасына және жобаның тақырыптарына байланысты әртүрлі нысанда болуы мүмкін: қорытынды ойын-сабақтар, тақырыптық көңіл көтеру, қойылымдар, альбомдарды, шығармашылық көрмелерін, шығармашылық өнертабыстарды дайындау.

Қорғау өте жарқын болуы керек, онда әрбір баланың, әр ата-ананың әр тәрбиешінің еңбегі көрінетіндей етіп ойластырылады.

Жоба бір мәселені шешіп және оны қолданыста пайдалану үшін әр түрлі білім салаларынан мағлұматты ықпалдастыра алады.Білім саласындағы мәселелерді шешетін «Денсаулық»жобасы.Пәнаралық-«Денсаулық», «Коммуникация», «Таным» сияқты бірнеше білім салаларының мәселесін шешетін жоба. Бір тақырыпты әр түрлі саладағы ұстаным бойынша қарастырамыз.Мектепке дейінгі білім беру оқу жоспарының вариативтік бөлігінің мәселесін шешетін жоба.

Мектепке дейінгі білім беруде жобалардың мына түрлері пайдаланылады:

«Ақпараттық»

Балалар мен ата-аналары ақпаратты жинақтап, оны жүзеге асырады, әлеуметтік қызығушылыққа бағытталады.

«Зерттеу»

Балалар зерттеу тәжірибе жұмыстарын жасап ой тұжырымдайды.

«Ойын»

Шығармашылық ойындар,ертегілерді кейіпкерлендіреді.

« Шығармашылық»

Шығармашылық қойылымдар,көрмелер дайындайды

Жобаның ұзақтығы қысқа мерзімді 1-2,немесе бірнеше сағат,орта мерзімді1-3 ай, ұзақ- бір жылға дейін болуы мүмкін.

Жобаның орындалуы мектеп жасына дейінгі баланың берілген жобаға деген қызығушылығы мен ықыласының тұрақтылығы және баланың психикалық дамуына байланысты болады. Жобалау кезінде мектеп жасына дейінгі баланың рөлі өзгереді.Іс-әрекет барысын тәрбиешімен бірге бала өзі анықтайды. Бала мәселені шешуде өзіне керекті нәрсені көбірек таңдай алады және бала тапсырманы орындауда жауапкершілік жүктей алады және уақытын бөліп пайдалана біледі,топтың жұмысына көбірек тәуелді болады.Табиғатта, табиғат бұрышындағы бақылау жүргізуді тәжірибелік жұмыспен ұштастырған тақырыптық жобалар балаларға өз табиғатына жақын білім жолын ұсынады. Зерттеу жұмысы, басқа шығармашылық сияқты ерікті негізде жүргізілсе ғана нәтиже береді. Егер тақырыпты балаға өз қалауынан тыс берсе , ол қызықты болып тұрса да ешқандай нәтиже бермейді. Тақырыпты таңдаудан бұрын баланың қай салаға бейім екенін біліп алу керек. Әр бала өзіне ұнайтын іс-әрекет жасай отырып,біреуі мүсін жасайды,сурет салады,оқиды және барлығы да берілген тақырыпты жан-жақты ашып көрсететін мағлұматтар жинап, өзін шығармашыл тұлға етіп көрсете алады, көрнекі нәтижелерге қол жеткізеді.

Мектепке дейінгі балалардың ізденушілік-зерттеушілік, танымдық қабілеттерін дамытуға арналған жобалық іс-әрекетті жүзеге асыруда алға қойған мақсат-міндеттерді шешудегі оқу –тәрбие жұмыстарында әртүрлі әдіс-тәсілдер мен іс-әрекет түрлерін пайдалануға болады..

Оқу іс-әрекеттерінде:

-Жобалау іс-әрекеті;

- саяхат сабақтар;

- дидактикалық ойын түріндегі сабақтар;

Күнделікті іс-әрекеттерде:

-бақылау, мақсатты серуендер мен саяхаттар;

- дидактикалық және желілік-ролдік ойындар;

- іс-тәжірибелік жаттығулар;

- тәжірибе ;

- коллекция жұмыстары;

- балалар мен ата-аналардың біріккен шығармашылық жұмыстары (көрмелер);

- презентация(қорғау,таныстыру).

Мектепке дейінгі жаста балалармен жобалау жұмыстарын жүргізу жолдары өте қарапайым әрі түсінікті, дәлелді түрде жас ерекшелігіне сәйкес болуы керек.Жобалық іс-әрекет балабақшада зерттеушілік-тәжірибелік іс-әрекетімен жақсы қиюласады.Өйткені балалар тумысынан зерттеушілер,олар шаршамайды,тырысады,аңғарғыш және әуес.Кез-келген бала қағазды жыртады, ойыншықтарды бұзады, құммен, сумен, қармен ойнап олардан түрлі пішіндер жасауға құмар. Балалардың өздерін қатыстыра отырып, тәжірибелер жасау арқылы заттың бір күйден екінші күйге өтуі, өлі және тірі табиғат құбылыстарының өзгеріп отыруы туралы түсініктері бекиді.

Балалар табиғаттың біртұтастығы мен алуан түрлілілігі туралы туралы білімге мұқтаж болады.Осылайша оларда табиғатты зерттеп білуге деген қызығушылық, байқағыштық пайда болады, жеке тәжірибесі арта түседі.Зерттеу нысандарын іріктеп алуда олар балалардың беймәлім нәрселерді, әдеттегіден бұрыннан таныс заттардан бұрын байқалмаған қасиеттерді көре алатындай болуына назар аударған жөн.Бұл балаларға жақсы таныс құбылыстардың тағы бір қырын анықтауға, өздеріне «жаңалық» ашуға, таным қуанышын сезінуге мүмкіндік береді.Зерттеу жұмысы барысында баланың сезімдік көңіл күйін қолпаштап, мадақтап отырған дұрыс. Балалардың аса қызығушылығын туғызатын тақырыптар бойынша жобалау іс-әрекеттерінің тақырыптық үлгі жоспарын жасадым.

Жобалау іс-әрекетінің үлгі жоспарлары

Тақырыбы

Тәжірибенің мақсаты

«Бақшадағы жуалар»

Балалардың жуаның дәнінен жемісіне дейінгі өсу және даму жолдары туралы түсініктерін қалыптастыру.

Жуаның тамырлануын,сабақтарының шығуын бақылату.

«Кока-коланың

сиқыры»

Кока-коланың адам ағзасына зиянды әсерін түсіндіру.

«Су қандай? »

Судың қасиетімен таныстыру. Судың тіршілік үшін мәні,қажеттілігі туралы түсіндіру.Сумен зерттеу жұмыстарын жасай білуге дағдыландыру

Ұлпақарларға не болды?

Құралдарымен жұмыс жасау машықтарын жетілдіру.Қардың қасиетімен таныстыру.Зерттеу жұмыстарын жасай білуге дағдыландыру.

«Аққала балаларға

қонаққа келді»

(ермектік ойын)

Күн жылыған кезде қар еріп,жабысқақ болып,оданжұмбаздап түрлі фигуралар жасауғаболатынын және қар еріп,суға айналатынын түсіндіру. Балалардың бақылаушылық қабілетін және сөздік қорын дамыту.

«Көзге көрінбейтін ауа»

Балаларды ауаның қасиетімен таныстыру.Ауа туралы түсініктерін кеңейту.Ауаны қалай сезуге болатыны жөнінде зерттеу жұмыстарын жасай білуге дағдыландыру.

Темір мен әйнек неден жасалады?»

Балаларды темір мен әйнектің қасиеттерімен таныстыру.Оларды салыстыра және ажырата білуге үйрету.Шыныдан және металдан жасалған түрлі заттармен таныстыра отырып,қызығушылықтарын арттыру.

«Түрлі-түсті мұздар»

Су,судың күйлері:түсі,дәмі иісі туралы түсініктерін кеңейту.Суды бояу қосып мұздатқышта қатыру арқылы түрлі-түсті мұздар жасауға болатынын түсіндіру.

«Саздан жасалған мүсіндер»

Саздың құрғақ және суланған күйіндегі қасиеттерімен таныстыру.Олардан түрлі ыдыстар, таяқшалар, шарлар, мүсіндер жасауға болатынын көрсету.

Маталар әлемі»

Мата түрлерімен таныстыру, оларды бір-бірімен салыстыра отырып, ерекшеліктерін ажырата білуге үйрету.

«Магнит неге жабысты?»

Балаларды іс-тәжірибе жасау арқылы магниттің қасиеттерімен таныстыру.Өз беттерінше танып білуге, ойлануға, қорытынды шығаруға үйрету.

«Жүгері дәнінің саяхаты»

Жүгері дәндерін өндіру әдістері және жүгері туралы түсініктерін кеңейту және дәптерге белгілетіп отыру.

«Құм қайдан келеді?»

Балаларды құмның қасиетімен таныстыру.Құм туралы түсініктерін кеңейту.Құммен зерттеу жұмыстарын жасай білуге дағдыландыру. Балаларды құмның қасиетімен таныстыру.Құм туралы түсініктерін кеңейту.Құммен зерттеу жұмыстарын жасай білуге дағдыландыру.

«Ғажайып бидай»

Бидай дәнінің ойдағыдай өнуіне қажетті жағдайларды анықтау, тұқымның өсіп дамуы үшін жылу мен ылғалдың қажеттілігі туралы қорытынды шығаруға үйрету.

«Ағаш қалай оянды?»

Ағаш бұтағының өсу реттілігін бақылай отырып,бақылау дәптеріне түсіре білуге үйрету

«Өсімдіктер қалай көбейеді?»

Қалемшеленген өсімдіктің дамуындағы өзгерістерді бақылауға үйрету

«Бақшадағы жуалар» зерттеу жобасы

(ұзақ мерзімді)

Қатысушылар: балалар, ата-аналар, тәрбиешілер

Жобаға қатысушылар:Балалар олардың ата-аналары, тәрбиешілер.

Мақсаты: Балалардың жуаның дәнінен жемісіне дейінгі өсу және даму жолдары туралы түсініктерін қалыптастыру.

Міндеттері:

Балаларды тірі табиғат оның ішінде жуа көкөнісінің қасиеттерімен таныстыру.

Олардың бір- бірінен айырмашылығын салыстыру.

Эстетикалық талғамын дамыту. (табиғат әсемдігін сезіне білу)

Тірі табиғатты қорғауға тәрбиелеу.

Тірі табиғатқа қызығушылығын ояту және бақылау олардың берер сыйына деген дағдыларын қалыптастыру.

Жоба тақырыптары балаларға түсінікті болып, қызығушылығын арттыруына көңіл бөлу қажет.

Жобаны жүзеге асыру қорытындысын болжау:

Көрнекі құралдардың көмегімен ( үлгілер, символдар) балалардың өзіндік, танымдық тәжірибесін дамыту.

Ойлау, үлгі құру, ауыстыру іс-әрекеттеріне қатыстыру арқылы балалардың ізденіс танымдық қабілеттерін дамыту.

Жобаның өзектілігі: Табиғатпен үйлесімділікте өмір сүре алатын, айналадағы қоршаған ортаға деген өзінің іс-әрекеттерін сезіне білуге қабілетті экологиялық ойлау өрісі дамыған тұлғаның қалыптасуы.

Жоба ересек топ балаларымен жұмыс жасауға арналады.

Ол – балалардың бойында табиғатқа деген танымдық қызығушылығын қалыптастыруға септігін тигізеді, байқампаздығын, ойлау іс-әрекетін дамытады. Жоба бойынша жұмыс нәтижесінде балалар ой қорытындысын, түйінін жасауды үйренеді, ізденіс танымдық іс – әрекет себеп-салдар байланыстарын білу үшін маңызы зор.