Мемлекеттік тіл және бұқаралық ақпарат құралдары

Мемлекеттік тіл және БАҚ: Қазақ тілінің бұқаралық ақпарат құралдарындағы көрінісі

Қазақ тілі – қазақ ұлтының рухани тірегі ғана емес, бүкіл Қазақстан халқының ортақ қазынасы. Алайда тілдің қоғамдағы орны мен беделі көбіне оны қолдану аясымен өлшенеді. Осы орайда, бұқаралық ақпарат құралдарының (БАҚ) рөлі ерекше.

БАҚ – қоғамдық пікір қалыптастыратын, идеологиялық ықпалға ие, тілдік стандарттарды орнықтыратын алып мықты күш. Сондықтан қазақ тілінің БАҚ-тағы жай-күйін бағалау – ол елдік мәселе.

БАҚ — тіл мәдениетінің айнасы

БАҚ-тағы тіл – халықтың санасына сіңетін, сөйлеу мәдениетін қалыптастыратын басты құрал. Бірақ соңғы жылдары қазақ тіліндегі хабарлардың, әсіресе жаңалықтар мен ток-шоулардың сапасы қазақ тілінің маманы ретінде мені қатты алаңдатады.

Мәселен:

Тіл тазалығы сақталмауы:– «Хабар 24» арнасында: «Бұл мәселе бойынша жұмыстар жасалуда» деген тіркесті жиі естиміз. Бұл — орыс тіліндегі «работы проводятся» тіркесінің тікелей калькасы. Құрамдас етістік «жасау» бұл жерде орынсыз. Дұрысы – «Бұл мәселе шешіліп жатыр» немесе «Бұл бағытта жұмыс жүргізіліп жатыр».

Қате екпін мен дыбыстау:– «Qazaqstan» арнасындағы кей тілшілер «Мемлекет» сөзін мемлекет деп айтады немесе «тәуелсіздік» сөзіндегі екпінді соңғы буынға түсіреді. Бұл – орфоэпия ережелеріне қайшы.

Сөз байлығының жұтаңдығы:– Жаңалықтарда бір сөзді қайта-қайта қолдану байқалады: «шешу», «жасау», «қатысты», «туралы». Бір сөйлемде үш рет "шешу" сөзі қолданылса, көрерменнің қабылдауы төмендейді.

Орысша ойдың тікелей аудармасы:– «Ана телеарна бойынша жаңалықтар берілді» – бұл орыс тіліндегі «по телеканалу» тіркесінің калькасы. Қазақ тілінде «телеарнадан» деген дұрыс.

Телеарнада тафтология өте көп.

Салалық журналистиканың әлсіздігі

Салалық журналистика – яғни экономика, медицина, құқық, экология, ғылым т.б. бағыттар бойынша маманданған журналистер өте тапшы. Қазақ тіліндегі бағдарламаларда күрделі ұғымдар жиі орысша қалпында айтылады, тіпті кейде жүргізушілер бұл терминді түсінбейді.

Мысал:

– «Экономикалық көрсеткіштер...» дегенде көп жүргізуші бұл көрсеткіштерді талдамайды, мағынасын ашпайды. «Инфляция деңгейі» туралы айтып тұрып, оны «қымбатшылық» деп түсіндіре алмайды.

Жас журналистер мен тілдік дайындық

Жас журналистер арасында қазақ тілінде еркін сөйлейтіндер көп болғанымен, кәсіби тіл мәдениетін меңгергені – аз.

Мысал:

– Жүргізуші сұхбат барысында: «Қандай ойларыңыз бар?» деген сияқты жалпы, мәнсіз сұрақтар қояды. Мұндай сұрақтар ақпаратты терең ашпайды, көрермен үшін де қызықсыз.

– Студиядағы сұхбат кезінде ойды нақты жеткізе алмау, сөйлемнің басын бастап, соңын басқа жаққа бұрып жіберу – жиі кездесетін мәселе.