Мұхтар Әуезов және үнді әдебиеті мен мәдениеті туралы мақала

МҰХТАР ӘУЕЗОВ ҮНДІ ӘДЕБИЕТІ МЕН МӘДЕНИЕТІ ЖӨНІНДЕ

Әлем әдебиетінен нәр алған, адамзаттық мәдениеттің озық үлгісінен тағылым алған ХХ ғасырдағы биік шыңы – ұлы Мұхтар Омарханұлы Әуезовтің артында қалған ұлан ғайыр мұрасын зерделеп, ой елегінен өткізу үшін де әр дәуірдің, әр ұрпақтың өз айтар сөзі, таным-түсінігі болатыны сөзсіз. Егемен ел жағдайында ұлы жазушы мұрасына деген ілтипатымыз да осындай бір ұмтылыстың көрінісі болмақ. Ғасырлар бойы көшпелі тірлікті бастан кешіріп, ХХ ғасырдың бел ортасында жол айырығына келген қазақ өмірінің барлық әрі мен нәрін, сыны мен сырын, соры мен бағын теңдессіз тарихи тұлға Абай тағдыры арқылы әрі көркем, әрі түпсіз ой көзімен ашып берген суреткер туралы талай-талай ізденістер жалғаса бермек. Олай болатыны М.Әуезов шығармашылығы ғасырлық өлшемдердің аясына әлдеқашан именбей-ақ енген.

Ұлы жазушы, ғалым, қоғам қайраткері М.Әуезовтің көркем мұрасы – біздің төл әдебиетіміздің ғана емес, бүкіл адамзат мәдениетінің де жетістігі. Оның шығармашылық қарымы ауқымды әрі бай. Романшы, драматург, ғалым, сценаришы, аудармашы – бұл ұлы қаламгер дарынының толық емес тізімі. Мұхтар Әуезов өзінің энциклопедиялық құлашты білімімен, асқар талантымен рухани өмірдің көптеген салаларында жарқырап көрініп, бүкіл қазақ мәдениетіне ықпал жасады [1]. Демек, Мұхтар Әуезовтің тұлғасы өзіне-өзі ғана өлшем бола алады.

Мұхтар Әуезовтің ұлт тамырынан нәр алды. Оның өмірдегі және өнердегі қадамы Абайдың қара шаңырағының табалдырығынан басталды. Ол – Абай тәлімінен сусындап өсті. Абайдың қыстауы Жидебай ол үшін «білім қақпасы» болды. Осы «қақпа» арқылы Мұхтар үш үлкен тамырдан нәр алып, «көкірегіне көп жұбаныш тауып, ой өлкесі гүлденді».

Бірінші тамыр: «Мұхтардың балалық шағы қазақ даласында кездесіп көрмеген батыс елдерінде де сирек кездесетін өлең мен әнге, ертегі мен жырға, жұмбақ пен жаңылтпашқа, шежіре мен шешендіктің лұғатты сөздеріне күні-түні шомылатын творчестволық ерекше жағдайда өтті [2]. Ол Абай ауылы, Абай айналасы – Абайдың ақын балалары, Абай ауылына үсті-үстіне ағылып келіп жатқан ақындар, әншілер, домбырашы, қобызшы-күйшілер, бишілер, шешендер... Қазақ халқының қалыптасқан әдептілігі, инабаттылығы, мінезділігі, адамгершілігі – бәрі-бәрі осы ауылда Абай елегінен өтіп өңделгені де бар. Абай айналасында кітап бар, оқу бар. Науаи, Низами, Омар Һаям, Фирдоусилер аудармасыз, өз тілдерінде оқылады.

Ал екінші тамыр: ол – Еуропаның ой-пікірлерінің, тарихи танымның, қоғамдық құрылымдарының, көркемдік әлемінің ықпалы [2]. Мұхтар Монтеньнің, Жан-Жак Руссоның, Гетенің, Дарвиннің, көне грек даналары Аристотель мен Сократтың парасат пайымдарымен бала жасынан танысып өсті. Тіпті, Мұхаң дүниеге келмей тұрып, ХІХ ғасырдың аяқ тұсынан-ақ, бұлардың ақылды пікірлері мен көркем шығармалары Абай төңірегінде үнемі ауызекі әңгіме ретінде айтылып, көңілі сергек, көкірегі ояу көпшіліктің сарасына түсіп отырған. Талқылаған, өздерінше сынап, қорытынды шығарған. Үлгі ретінде балаларға айтып отырған. Бүгін негіз қалаған – Абайдың дәстүрлі тағылымы.

Үшінші тамыр: ол, тағы да Абай ауылдарында, Мұхтар Әуезовтің өскен ортасында әбден сіңісті, үйреншікті боп кеткен дәстүр орыс әдебиеті еді [2]. Соның ішінде ХІХ ғасырдағы Толстой, Достоевский, Тургенев, Пушкин, Лермонтов, Лесков іспетті классиктерді жанына жақын тұтты. Әсіресе, Тургеневтің сұлу да мұңды шығармалары оның жүрегіне терең таңба салды. Өзі де сондай биік шеберліктің сатысына көтерілген тұста да Тургеневтің романдарын қазақ тіліне аударды.

Әлем әдебиетінің дамуы бүкіләлемдік мәдениет иен өнердің тарих пен философияның дамуымен тығыз байланысты. Демократиялы және прогресивті тенденцияларды бойына сіңірген әлем әдебиеті ықпалында индия әдебиеті сонымен қатар кеңес әдебиеті, оның ішінде қазақ кеңес әдебиеті де болды. Индия халқымен достастығының көрінісі ретінде екі ел арасында әдеби-мәдени байланыстар нығая түсті. Себебі, кезіндегі кеңес халқының шығармаларын һинди, санскрит тіліне аударғанның арқасында кеңес халқының әдебиетімен танысу жүрді. Әрі осы кезбен тұспа-тұс индия әдебиеті де кеңес…