Мүмкіндігі шектеулі балалармен жұмыс әдістері 7 сынып

облысы ауданы

" "атындағы жалпы орта мектеп коммуналдық мемлекеттік мекемесі

Әдістемелік нұсқаулық тақырыбы: Психологиядан мүмкіндігі шектеулі балалармен жұмыс

(Мектеп оқушыларына арналған оқу құралы)

Автор:

Психолог мұғалімі

2025 оқу жылы

Пікір берушілер:

Құрастырушы: " " коммуналдық мемлекеттік мекемесі Жалпы 23 бет. 2025 жыл.

Бұл әдістемелік нұсқаулық психология саласында жұмыс жасайтын мамандарға, педагог-психологтерге, дефектологтерге, логопедтерге және инклюзивті білім беру жүйесінде қызмет ететін ұстаздарға арналған. Нұсқаулықтың басты мақсаты — мүмкіндігі шектеулі балалардың психологиялық ерекшеліктерін ескере отырып, олармен тиімді жұмыс жүргізу жолдарын көрсету.Нұсқаулықта мүмкіндігі шектеулі балалардың әртүрлі топтары (есту, көру, сөйлеу, ақыл-ой, тірек-қимыл бұзылыстары бар балалар) туралы жалпы түсінік беріледі, олардың психологиялық даму ерекшеліктері сипатталады. Сонымен қатар, жас ерекшелігіне қарай психологиялық даму кезеңдері, психодиагностика мен түзету-дамыту жұмыстарының әдістері, эмоциялық қолдау мен тиімді қарым-қатынас орнату жолдары қамтылған.Практикалық бөлімінде тренингтер, ойындар, арт-терапия, сенсорлық дамыту тәсілдері ұсынылып, ата-аналармен және мұғалімдермен жұмыс жүргізудің тиімді формалары көрсетілген. Нұсқаулықтың соңында диагностикалық құралдар, үлгі құжаттар мен қорытындылау әдістері берілген. Бұл материалдар мамандардың кәсіби іс-әрекетін жүйелі ұйымдастыруға көмектеседі.

Әдістемелік нұсқаулықтың жоспары:

Кіріспе

Негізгі бөлім I бөлім. Мүмкіндігі шектеулі балалар туралы жалпы түсінік

1.1. Мүмкіндігі шектеулі балалардың анықтамасы мен жіктелуі

1.2. Қазақстандағы арнайы және инклюзивті білім беру жүйесі

1.3. Балалардың психологиялық ерекшеліктері (есту, көру, сөйлеу, ақыл-ой, тірек-қимыл бұзылыстары бар балалар)

II бөлім. Психологиялық қолдаудың теориялық негіздері

2.1. Баланың жас ерекшелігі мен психологиялық даму кезеңдері

2.2. Психодиагностика әдістері

2.3. Коррекциялық-дамыту жұмыстарының негіздері

2.4. Қарым-қатынас пен эмоциялық қолдау көрсету жолдары

III бөлім. Практикалық жұмыс түрлері

3.1. Психологиялық тренингтер мен ойындар

3.2. Арт-терапия, музыка-терапия, сенсорлық дамыту әдістері

3.3. Әлеуметтендіру мен өзін-өзі реттеуге көмектесу

IV бөлім. Ата-аналармен және педагогтармен жұмыс

4.1. Ата-аналарға психологиялық кеңес беру

4.2. Мұғалімдермен серіктестік және ақпарат алмасу

4.3. Үйлесімді командалық жұмыс (психолог, логопед, дефектолог, мұғалім)

V бөлім. Диагностикалық құралдар мен қосымшалар

5.1. Сауалнамалар, тесттер, бақылау карталары

5.2. Қорытындылау әдістері

5.3. Қолдануға болатын үлгі құжаттар (жоспарлар, есептер, карточкалар)

Қорытынды

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі

КІРІСПЕ

Қазіргі қоғамда білім беру саласында болып жатқан реформалар мен жаңашылдықтар инклюзивті білім беру бағытына ерекше назар аударуды талап етеді. Инклюзивті білім – бұл әр балаға, оның ішінде мүмкіндігі шектеулі балаларға да тең құқылы, сапалы білім мен тәрбие алуға жағдай жасау. Осы орайда, білім беру жүйесінде жұмыс істейтін психологтардың рөлі ерекше, себебі олардың кәсіби қызметі оқушылардың психологиялық жай-күйін, даму ерекшеліктерін, оқу мен әлеуметтену процесін зерттеуге және қолдауға бағытталған.Мүмкіндігі шектеулі балалар – бұл физикалық, психикалық, зияткерлік немесе сенсорлық мүмкіндіктерінде ауытқуы бар, тұрақты немесе уақытша көмекке мұқтаж балалар. Олар арнайы педагогикалық, психологиялық және әлеуметтік қолдау шараларын қажет етеді. Бұл топқа көру және есту қабілеті бұзылған балалар, сөйлеу қабілеті дамымаған балалар, тірек-қимыл жүйесінде ауытқуы барлар, эмоционалды-ерік сферасында қиындықтар туындайтын, интеллектуалдық дамуында кешеуілдеу немесе ауытқу байқалатын балалар жатады. Балалардың бұл санатымен жұмыс істеу – үлкен жауапкершілікті, жоғары кәсіби шеберлікті және жан-жақты дайындықты талап ететін күрделі үдеріс.Мүмкіндігі шектеулі балалардың дамуына әсер етет

1.3. Балалардың психологиялық ерекшеліктері (есту, көру, сөйлеу, ақыл-ой, тірек-қимыл бұзылыстары бар балалар).Әрбір мүмкіндігі шектеулі баланың дамуында өзінің ерекше психологиялық сипаттамалары болады. Бұл ерекшеліктер олардың танымдық, эмоциялық және әлеуметтік дамуына тікелей әсер етеді. Есту қабілеті бұзылған балалар.Есту қабілеті бұзылған балаларда дыбыстық ақпаратты қабылдау мүмкіндігі шектелген. Бұл олардың сөйлеу тілінің дамуына кері әсерін тигізеді. Олар үшін визуалды ақпарат, ым-ишара тілі, жазбаша сөйлеу және суреттермен жұмыс тиімді болады.Психологиялық тұрғыдан оларда:Өзін-өзі бағалаудың төмендігі;Қарым-қатынас орнатуда қиындықтар;Эмоциялық оқшаулану байқалуы мүмкін.Психологтың міндеті – балада сенімділік қалыптастыру, коммуникативтік дағдыларды дамыту. Көру қабілеті бұзылған балалар.Көру қабілеті бұзылған балалар кеңістік пен заттарды визуалды түрде қабылдай алмайды немесе өте шектеулі түрде қабылдайды. Олар үшін тактильді, есту арқылы қабылдау негізгі ақпарат көзі болып табылады.Мұндай балаларда:Кеңістікте бағдарлану қиындығы;Әлеуметтік өзара әрекеттестіктің төмен деңгейі;Қиял мен визуализацияны дамытуда қиындықтар болуы мүмкін. Психологиялық қолдау көрсету кезінде

II бөлім. Психологиялық қолдаудың теориялық негіздері 2.1. Баланың жас ерекшелігі мен психологиялық даму кезеңдері.Баланың психологиялық дамуы – бұл биологиялық жетілу мен әлеуметтік тәжірибе арасындағы күрделі өзара әрекеттестік процесі. Әрбір жас кезеңінің өзіндік психологиялық ерекшеліктері бар, сондықтан мүмкіндігі шектеулі балаларға психологиялық қолдау көрсетуде осы жас кезеңдеріне сай тәсілдерді қолдану маңызды. Негізгі жас кезеңдері:Сәбилік кезең (0–1 жас): Негізгі қажеттілік – анасымен эмоционалды байланыс, сенім, қауіпсіздік сезімі. Қоршаған ортаға қызығушылық пен алғашқы қарым-қатынас әрекеттері пайда болады.Ерте балалық шақ (1–3 жас): Балада өз-өзіне қызмет көрсету, тілдік дағдылар, қимыл әрекеттері дамиды. «Мен өзім!» кезеңі – еркіндікке ұмтылу пайда болады.Мектепке дейінгі кезең (3–6 жас): Қиял, рөлдік ойын, эмоциялық өрістің кеңеюі байқалады. Бұл кезеңде қарым-қатынас шеберлігі дамып, өзіндік «Мен» бейнесі қалыптасады.Бастауыш мектеп кезеңі (6–10 жас): Танымдық іс-әрекет белсенді дамиды. Балада міндетке жауапкершілік, мотивация және рефлексия қалыптаса бастайды.Жасөспірімдік кезең (11–15 жас): Өзіндік сана дамиды, тұлғалық дағдарыс байқалуы мүмкін. Эмоциялық тұрақсыз

III бөлім. Практикалық жұмыс түрлері 3.1. Психологиялық тренингтер мен ойындар.Психологиялық тренингтер мен ойындар – баланың тұлғалық, әлеуметтік және эмоционалдық дамуын қамтамасыз ететін белсенді әрі тиімді әдістердің бірі. Бұл әдістер баланың қоршаған ортамен өзара әрекеттестігін жетілдіріп, сенімділік, өзін-өзі бағалау, эмоциялық тұрақтылықты дамытуға бағытталады.Тренингтің мақсаты:Топтық ортада еркіндік пен сенімділік қалыптастыру;Коммуникативтік дағдыларды жетілдіру;Стресті жеңу, эмоционалдық күйді реттеу;Өзін-өзі тануға, өзіндік пікір қалыптастыруға көмектесу.Негізгі бағыттары:Коммуникативтік тренингтер – қарым-қатынас стилдерін дамыту; Эмоциялық реттеу тренингтері – ашу, қорқыныш, уайым секілді эмоцияларды басқару; Көшбасшылық және өзін-өзі бағалау тренингтері;Топтық бірігу тренингтері – сынып ішіндегі ауызбіршілікті нығайту.Тренинг құрылымы:Сәлемдесу (шақыру) – қатысушыларды белсенді ету Жылыну жаттығулары (разминка) – топтық үйлесімділікті арттыру;Негізгі жаттығулар – белгілі бір дағдыны дамытуға бағытталған;Талқылау (рефлексия) – сезім, түсінік, нәтиже бөлісу;Қоштасу – қорытынды жасау.Ойын түрлері:Рөлдік ойындар – түрлі әлеуметтік жағдайларды модельдеу;Сюжеттік-рольдік

IV бөлім. Ата-аналармен және педагогтармен жұмыс 4.1. Ата-аналарға психологиялық кеңес беру.Ата-аналармен жұмыс — баланың жан-жақты дамуын қамтамасыз ететін маңызды бағыттардың бірі. Отбасындағы психологиялық ахуал, ата-аналардың қарым-қатынас стилі, тәрбие тәсілдері баланың тұлғалық дамуына тікелей әсер етеді. Осыған байланысты ата-аналарға жүйелі түрде психологиялық кеңес беру қажет.Мақсаты:Ата-аналардың педагогикалық-психологиялық сауаттылығын арттыру;Тәрбиелеу барысында туындайтын қиындықтарды шешуге көмек көрсету;Ата-ана мен бала арасындағы өзара түсіністікті қалыптастыру;Баланың ерекшеліктеріне байланысты ата-аналарға қолдау көрсету.Кеңес беру түрлері:Жеке кеңес беру: Белгілі бір мәселе (агрессия, қорқыныш, мінез-құлық бұзылыстары) бойынша нақты ұсыныс беру.Топтық кеңес беру: Бірнеше ата-ана қатысатын тақырыптық әңгімелер мен семинарлар.Ашық есік күндері: Ата-аналардың психологпен еркін кездесуін қамтамасыз ету.Онлайн консультациялар: Қашықтықтан қолдау көрсету (мессенджер, Zoom, телефон арқылы).Жиі қойылатын мәселелер: Баланың мектепке бейімделуіндегі қиындықтар;Бала бойындағы қорқыныш, ұялшақтық, агрессия;Ата-ана мен бала арасындағы конфликт;Оқудағы мотивацияның төмендігі;

V бөлім. Диагностикалық құралдар мен қосымшалар 5.1. Сауалнамалар, тесттер, бақылау карталары.Психологиялық диагностика – бұл жеке тұлғаның, топтың немесе оқушының даму деңгейін, мінез-құлық ерекшеліктерін және психологиялық қажеттіліктерін анықтау үшін жүргізілетін кешенді әдіс. Бұл әдістердің ішінде сауалнамалар, тесттер және бақылау карталары кеңінен қолданылады. Әрқайсысының өз ерекшеліктері, мақсаттары мен қолдану жағдайлары бар, және олар психологиялық диагностика мен түзету…