Мұқағали поэзиясының әлемі авторлық бағдарламасы 10 сынып

ҚР БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ «ӨРЛЕУ» БІЛІКТІЛІКТІ АРТТЫРУ ҰЛТТЫҚ ОРТАЛЫҒЫ» АКЦИОНЕРЛЫҚ ҚОҒАМЫНЫҢ ФИЛИАЛЫ «АЛМАТЫ ОБЛЫСЫ БОЙЫНША ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ҚЫЗМЕТКЕРЛЕРДІҢ БІЛІКТІЛІГІН АРТТЫРУ ИНСТИТУТЫ»

«МДШО бар М.Сеңгірбаев атындаға орта мектеп» МКМ

Қазақ тілі мен әдебиет пәнінің мұғалімі Өскембаева Ляззат

Мұқағали поэзиясының әлемі

Қазақ әдебиеті пәнінен 9-10 сыныптарға арналған

ҚОЛДАНБАЛЫ КУРС АВТОРЛЫҚ БАҒДАРЛАМАСЫ

Алматы, 2020 ж.

Баспаға «ӨРЛЕУ» БІЛІКТІЛІКТІ АРТТЫРУ ҰЛТТЫҚ ОРТАЛЫҒЫ» АКЦИОНЕРЛІК ҚОҒАМЫНЫҢ ФИЛИАЛЫ «АЛМАТЫ ОБЛЫСЫ БОЙЫНША ПЕДАГОГ ҚЫЗМЕТКЕРЛЕРДІҢ БІЛІКТІЛІГІН АРТТЫРУ ИНСТИТУТЫНЫҢ»

Ғылыми кеңесі ұсынған

( 12 желтоқсан 2019ж. №4 хаттама)

Пікір жазған:

М.Бисенбаева - PhD доктор, «ӨРЛЕУ» БАҰО» АҚ

филиалы «Алматы облысы бойынша педагог

қызметкерлердің біліктілігін арттыру

институтының» «Білім беру процесін

психологиялық-педагогикалық

қолдау» кафедрасының аға оқытушысы

Л.Өскембаева

«Мұқағали поэзиясының әлемі» – Авторлық бағдарлама / Л.Өскембаева

- Алматы, 2019. - 23 бет.

Авторлық бағдарлама жалпы орта білім беретін мектептің мұғалімдеріне арналған.

Түсінік хат

Ойлы жас! Өлең менің сырласымдай,

Сырлассам да құмарым тұр басылмай.

Айтып өткен ақында арман бар ма,

Жүрегінің түбіне кір жасырмай.

М. Мақатаев.

Қазіргі ақпараттық технологиялар дамыған заманда көркем шығармаға қызығушылық азайып, оқушылардың оқу белсенділігі төмендеп келеді. Осы тұрғыда қазақ әдебиетін оқыта отырып оқушылардың рухани дүниесін байытып, оларға азаматтық, адамгершілік, елжандылық, көркемдік-эстетикалық тәрбие беру және олардың ой-өрісін кеңейтіп, ауызша сөйлеу мен жазба тіл мәдениетін қалыптастыру өте маңызды. Бұл өзекті мәселелені шешу жолының бірі – қолданбалы курс, факультатив, үйірме сабақтары. Осы ұсынылып отырған қолданбалы курс бағдарламасы қазақ тарихындағы ең көп оқырманы бар, қазақ поэзиясының Хантәңірі атанған ғасыр ақыны Мұқағали Мақатаевтың азаматтық сарында жазылған өлеңдерін тереңірек оқытуға және соның негізінде азаматтық, ұлттық құндылықтар, ұлттық рух, ұлттық мінез деген ұғымдарды сөз өнері тұрғысынан жеткізуге бағытталған.

М.Мақатаев азаматтықты, ең алдымен, адамгершілік деп ұғады. Өзiнiң азаматтық үнiмен өмiрдiң ащы шындығын өткiрлiкпен айтты. Ақын зор адамгершілікті, биік гуманизмді адамдардың бір-біріне деген мейір-пейілінен іздеген. Оның өлеңіндегі адамдар жүзі игі, жүрегі жұмсақ жандар. Бірақ, ақын өзгенің бақыты мен қуанышына тек тілектес қана болмай, сол үшін күресетін белсенді қайырымды жырлайды, моральдік сапаны биікте ұстауға шақырады. М.Мақатаев туған ауылына, Алатау табиғатына, сүйген жарына, аяулы әжесіне, балаларына, достарына, сағынышты махаббатына арналған өлеңдері шабыттан, күйзеліс пен қуаныштан, сағыныштан туған жырлар. Мұқағалидің әр өлеңі өзінің мағынасымен, шынайылығымен, тазалығымен оқырманды өзіне баурап алды және ой салды. Ақынның шығармаларының астарында адамның ғұмыры мен тағдыры көрсетілген, әр өлеңінде, әр шумағында ақжарқын көңілмен сазды сыр төгіп отырғандай.

«Ғасыр ақыны» атанған Мұқағалидің барлық еңбегі өткен ғасырдың асыл мұралар қатарына жатады. Ақынның ғұмырлы поэзиясы бүгінгі таңда барша жұрттың жүрегінен берік орын алып, қуанышы мен қайғысын бөлісетін айнымас жан серігіне айналды.

Бағдарлама 34 сағатқа негізделген, орта мектептің 9-10 сынып оқушыларына арналған. Себебі, олардың жас ерекшелктері ақынның шығармашылығын тани білуге, тақырыптық, мазмұндық мәнін игеруге сәйкес келеді. 15-16 жаста баланың өзіндік көзқарасы, дүниетанымы, сөз қадірін ұғынуы жақсы жетіледі. Сонымен бірге, бұл бағдарлама дарынды оқушымен жұмыс жүргізуде көмекші құрал бола алады. Қазақ тілі мен әдебиеті пәніне қосымша сағат ретінде қолданса да болады, оқушының пәнге деген қызығушылығын артта отырып, шәкірттерді болашақта журналистикамен немесе ғылыми жұмыспен айналысуға бейімдейді.

Курстың мақсаты: Қазақтың көрнекті ғасыр ақыны, ұстаз, журналист Мұқағали Мақататаевтың өмірі мен шығармашылығын оқушыларға тереңрек оқыту, ақын поэзиясындағы азаматтық сарынды айқындау; танымдық іс-әрекетін, ойын, сауаттылығын, шығармашылық қабілеттерін қалыптастыру; ақын шығармаларының тілдік-көркемдік ерекшеліктерін таба білуге үйрету арқылы тіл шеберліктерін жетілдіру. Шәкірт санасында өзіндік көзқарас, пікір қалыптастыру. Сөз қадіріне мән бере білетін ұрпақ тәрбиелеу

Міндеттері :

Ақынның өлеңдерін тақырып жағынан топтастыра отырып, тақырыптық-идеялық өзектілігін, құндылығын ұғындыру, автордың өзіндік көзқарасын, ақындық болмысын қарастыру;

Оқушыларды Мұқағали поэзияның сөз сырымен, мағынасымен жұмыс жасауға дағдыландыру; тілдік-көркемдік ерекшеліктерді таба білуге үйрету; өз бетінше ізденіп, шығармашылықпен жұмыс істей білуге үйрету;

Оларды адамгершілік, өрлік, адалдық, патриоттық, әділеттілік сияқты адамзат бойында болуы тиіс асыл қасиеттерге тәрбиелеу;

Оқушылардың көркем туындыны келістіре мәнерлеп оқу; сценарий жазу, образ жасай білу қабілеттерін дамыту, сахналық көрініс дайындауға үйрету.

Оқушылардың өз бетінше ізденіп, шығармашылықпен жұмыс істей білуге үйрету, зерттеушілік қабілеттерін дамыту, ғылыми жұмыстарға баулу.

Пәнаралық байланысы: қазақ тілі, Қазақстан тарихы, бейнелеу өнері т.б.

Жаңашылдығы: Бағдарламаның негізгі объектісі Мұқағали Мақатаевтың азаматтық сарында жазған өлең-жырлары. Мұқағалидың ақындық болмысы, өмірге көзқарасы ғылыми тұрғыдан тұжырымдалады. Ақынның адамгершілік, ұлтжандылық қасиеттері кеңінен көрсетіледі.

Өзектілігі: Мұқағали поэзиясын оқытып, талдау жүргізу арқылы оқушылардың рухани дүниесін байыту, оларға азаматтық, адамгершілік, елжандылық, көркемдік-эстетикалық тәрбие беру, ой-өрісін кеңейтіп, ауызша сөйлеу мен жазба тіл мәдениетін қалыптастыру өте маңызды, бүгінгі күннің өзекті мәселесі.

Пәнді меңгеру деңгейіне қойылатын талаптар: Оқушылар Мұқағали ақынның бай мұрасының тілдік, көркемдік ерекшеліктерімен, рухани-тәрбиелік маңызы мен ақын сырының ішкі иірімдерімен танысады. Жаңа ғылыми жобалар мен зертеу жұмыстарының басы болады. Оқушыларды азаматтылық құндылықтарды білуге, адамгершілікке, ізденімпаздыққа, тіл шеберлігін қалыптастыруға, өз ойын толық, анық жеткізуге, Мұқағали әндерін нақышына келтіріп айтуға бейімделеді. Көркем поэзияны оқыта отырып, заманға сай белсенділік көрсете алатын, халқымыздың тарихын, дәстүрін, өнерін, әдебиеті мен мәдениетін ұлттық құндылық ретінде бағалап, құрметтей білетін, оқырмандық талғамы терең, жан-жақты дамыған дара тұлға қалыптасады.

Күтілетін нәтиже: Аталған курс бойынша білім алған оқушы оқу жылының соңында

Мұқағали Мақатаев жырларын жатқа біледі, мазмұндық, тақырыптық идеясын таниды, ақынның жан сырын, көркем әдебиеттерді оқуға ынтасы артады;

Берілген мәтіннен тілдік-көркемдік ерекшеліктерді байқау, тілдік өрнегін талдай алу қабілеті артады.

Дарынды оқушымен жұмыс жүргізуде қазақ тілі мен әдебиеті мұғалімдері үшін көмекші құрал бола алады.

Қолданылатын әдіс-тәсілдер: Саралау, талдау, іздену, зерттеу. Тест шешу, тест құрастыру, ой-толғау, ғылыми жоба жазу.

Оқу курсының тақырып мазмұны

Бағдарлама 6 бөлімнен тұрады.

І бөлім. Ақынның өмірі мен шығармашылық жолы (3 сағат).

Ақынның өмір жолы. Туған жері, ата-тегі, балалық шағы, тәрбие алған мекені, жан ұйясы, достары. Білім жолы, еңбек жолы, шығармашылық өрлеу сатысы. Мұқағали туралы жазушылардың ойлары мен пікірлері. Реферат жазу, қорғау.

ІІ бөлім. Мұқағали поэзиясы (10 сағат). ″Поэзия жүрек тілі ″-поэзия туралы өлеңдері. “...Поэзия – ғылым. Зерттеу керек. ...» (14 ақпан 1976. Ақын күнделiгiнен). Отан туралы өлеңдері. «Қазақ жері», «Сүйемін, өскен Отаным» «Үш бақытым» «Нені аңсаймын?» өлеңдері. Махаббат лирикасы («О, Махаббат сен әлі тірі ме едің?», «Тымырсық күндей», «Қасыңда жүрсем», «Жалғыз сәт», «Сен гүлімсың» т.б.). Достық туралы өлеңдері. Ақынның поэмалары («Аққулар ұйықтағанда»), эссе жазу.

ІІІ бөлім. М.Мақатаев лирикасы тілінің стилистикасы, көркемділігі

(12 сағат). Мұқағали лирикасының лингвистикалық табиғаты; Мұқағали шығармаларындағы ұлттық болмыс көрінісі мен афоризмдер; ақын поэзиясындығы нақыл сөздерді, фразеологизмдердің қолданысы. М.Мақатаев өлеңдеріндегі лексикалық анафора. Көп мағыналы сөздер мен омонимдердің қолданылу ерекшеліктері. қолданылу мақсаттары. М.Мақатаев өлеңдеріндегі лексикалық эпифора. Анафора мен эпифораның лексикалық синоним сөздерде қолданылуы. Поэтикалық мәтінде антонимдік анафора мен эпифораның қолданылуы. Фразеологиялық анафора мен эпифорафразеологизмдердің қайталануы. Мұқағали лирикасындағы антонимдердің қолданылу ерекшелігі.

«Мұқағали шығармашылығы көркемсөздің өрнегі» тақырыбы бойынша зерттеу жүргізу, ғылыми жоба жазу.

ІV бөлім. Мұқағали шығармаларындағы өзек боған, тағзым еткен тұлғалар бейнесі. (4 сағат). Абайдан бастап қазақ тарихындағы белгілі тұлғалардың көбіне жыр жолдарын арнаған, олардың өзіндік бейнесін жасаған, өз шығармашылық мақсаттарымен байланыстырған. Райымбек батыр, Абай, Бауыржан Момышұлы, Ана, әке, әже бейнесі, Пушкин, Есенин, «Фариза! Фаризажан! Фариза-қыз», Ақын өлеңдеріне жазылған әндер

V бөлім. «Мен, сірә, өлмейтін шығармын» (1 сағат). «Жазылар естеліктер мен туралы ...». Халқы барда Мұқағали мәңгі тірі. Ақын туралы айтылған ұлы адамдар сөзімен танысады. Фариза Оңғарсынова. «Мақатаев туралы жыр», «Кеттің бе»; Шәмшінің Мұқағалиді еске алу өлеңдері «Ақынға», «Адамды адам түсінбеу бір ақырет», «Сыр». Мұқағалиді еске алу өлеңдері мен ақын туралы айтылған ұлы адамдар сөзімен танысады.

VІ бөлім. Білім бекіту, қорытындылау (3 сағат). Осы курс барысында алған білімдерін саралауға, талдауға бекітуге бағытталған. Дарынның шыңы-дара шың:"Мен таныған Мұқағали" оқушылардың шығармашылық жұмыстарын қорғау (шығарма, реферат, жоба арқылы шығармашылық тұрғысынан ой-түйін жасайды). Ғылыми - шығармашылық конференция өткізу, "Мұқағали оқулары "байқауына қатыстыру.

Тақырыптық жоспар

оқытылу реті №

Курс ақырыбы

сағат саны

Ұйымдастыру формасы

І бөлім. Ақынның өмірі мен шығармашылық жолы 3сағат

Ақынның өмір жолы. Жан ұясы, достары

Дәріс

Білім жолы, еңбек жолы, шығармашылық өрлеу сатысы.

Презентация

ІІ бөлім. Мұқағали поэзиясы (10 сағат)

Өлең – сөздің патшасы, сөз сарасы. ″Поэзия жүрек тілі ″,

“...Поэзия – ғылым. Зерттеу керек. ...» 14 ақпан 1976. Ақын күнделiгiнен

Поэзия туралы өлеңдерін оқу, мазмұнын талдау;

Туған жер деп жыр төккен. Туған жер, отан жайлы өлеңдері; «Отан», «Халқым барда», «Елім барда», «Қазақ жері», «Сүйемін, өскен Отаным» «Үш бақытым» «Нені аңсаймын?» өлеңдері

Мәнерлеп оқу, мазмұнын талдау

Махаббат лирикасы. «О, Махаббат сен әлі тірі ме едің?», «Тымырсық күндей», «Қасыңда жүрсем»,

«Жалғыз сәт», «Сен гүлімсың» т.б.

ақынның махаббат

тақырыбына жазылған жырларын мәнерлеп оқу, мазмұнын талдау

Достық туралы, оқырман қауымға ұсынғвн өлеңдері: «Армысыңдар достар», «Шуағым менің», «Дариға жүрек», «Өмір дастан», «Өмір-өзен».

Мәнерлеп оқу, мазмұнын талдау

«Кел, болашақ», «Жігіттер мақтанбалық»

Мәнерлеп оқу, мазмұнын талдау

Ақынның поэмалары

«Аққулар ұйықтағанда»

сценарий жазу, сахналық көрініс дайындау.

«Жырлайды жүрек» атты поэзия кеші. Ақын өлеңдеріне жазылған әндер

М.Мақатаевтың шығармашылығына арналған әдеби-музыкалық кеш. Ақын өлеңдеріне жазылған әндер айтылады

ІІІ бөлім. М.Мақатаев жырларының көркемдік ерекшеліктері

көркемсөздің өрнегі. (12 сағат)

Мұқағали лирикасының лингвистикалық табиғаты

Дәріс, талдау

Мұқағали шығармаларындағы ұлттық болмыс көрінісі мен афоризмдер (нақыл сөздері)

ақын поэзиясындығы нақыл сөздерді, яғни афоризмдерді талдау

М.Мақатаев лирикасындағы фразеологизмдердің қолданысы

ақын қолданған тұрақты тіркестердің табиғатының анықтау

М.Мақатаев өлеңдеріндегі лексикалық анафора. (грекше апарһога — биікке шығару)

Көп мағыналы сөздер мен омонимдердің қолданылу ерекшеліктері. қолданылу мақсаттарын айқындау

М.Мақатаев өлеңдеріндегі лексикалық эпифора. (грекше ерірһога — соңынан алып жүру)

өлеңнің әр жолының соңындағы немесе әрбір ой ағымының аяқ жағындағы бір сөздің бірнеше мәрте қайталануы. қолданылу мақсаттарын айқындау

Анафора мен эпифораның лексикалық синоним сөздерде қолданылуы.

өлеңнің әр жолы немесе әрбір ой ағымының бір сөзден басталуы.

Поэтикалық мәтінде антонимдік анафора мен эпифораның

қолданылуы

Поэтикалық мәтінде антонимдік анафора мен эпифораның қолданылуы, қолданылу мақсаттарын айқындау

Фразеологиялық анафора мен эпифора

фразеологизмдердің қайталануы

Мұқағали лирикасындағы антонимдердің қолданылу ерекшелігі

Олендерде антонимдерді анықтау Түн және таң суреті

Тау, қыран ұғымдары Аспан -жер бейнелері; Өрлік, өршіл рух

Жырлардың көркемсөздің өрнегі

Әдебиеттік диктант, тест

ІV бөлім. Мұқағали шығармаларында өзек боған, тағзым еткен тұлғалар. (4сағат)

Райымбек батыр, Абай, Бауыржан Момышұлы

Мәнерлеп оқу, мазмұнын талдау