Музыкалық аспап арқылы қабілетті дамыту мақаласы

Музыкалық аспап арқылы білім алушылардың музыкалық қабілеттерін дамыту

Қазақстан Республикасы егеменді ел болғалы ғылым мәдениет салаларында жасалып жатқан шаралардың барлығы – жас ұрпаққа жалпы адамзаттық және жеке ұлттық игіліктер негізінде тәрбие мен білім беру ісін неғұрлым жоғары деңгейге көтеріп сапасын түбегейлі жақсартуды талап етеді.

Бұл мақсатты жүзеге асыру үшін педагогика ғылымы халықтың өткендегі мәдени мұрасын, педагогикалық ой-пікірлер саласында жинақталған барлық құнды,қажет жәдігерлерді жіне халық ағарту мен қоғамның даму кезеңдеріндегі тәжірибелерді зерттеп,пайдалануы қажет.

Халқымыздың музыка мәдениетінің тынысы мол,шоқтығы биік,сан алуан мазмұнды,әр салалы түрлі болып келеді.Жас жеткіншектерді халқымыздың алтын қорымен таныстыру дегеніміз-олардың өз халқының тарихына,тіліне,өнеріне,салт-санасына сүйіспеншілік есігін ашып бері деген сөз.Халқымыздың музыкалық аспаптарының үнінен қазақ ұлтының сыршыл сезімдерін тан ғажайып құбылыстарымен ұштастыра білгенін байқауға болады.Өз даласының күнкөріс кесібіне тән,өмір құбылыстарын адамның сезім-түйсігімен байланымып жатқанын музыка аспаптарының көмегімен халқымыз біздің заманымызға жеткізе алды.Сондықтан балаиы үлттық музыкаға тартып,халық өнеріне құрметпен қарау,оны,сүю,ұлттық салт-дәстүрлерді қастерлеуге тәрбиелеу басты парызымыз.Ұлттық дүние бала жүрегінен орын алса,оны өмірдің мәні деп қабылдаса,онда ол ертенгі өзінің Отанының ,халқының,туған жерінің азаматы болады деп сеніммен айтуға болады.

Мәдениет әрқашанда тарихпен тығыз байланысты.Әсіресе,қоғамдық өмірдің сан алуан сыры күмбірленген күймен шырқалған әндерден өз кқріністерін тауып отырған.Мүндай аспаптарды біздің арғы аталарыныз жорыққа шыққанда,аң аулағанда өздерімен бірге ала жүрген,сондай-ақ діни салт-жораларда ,бекзадалардың сауық-сайранында пайдаланған.Әсіресе, дабын қағуға ете қажет болғандықтан көне аспаптардың үрлеп тартынатын және мембраналық үрин ойналатын түрлері өте көп болған,өйткені,бұлардың даусы өатты шығады.Ал, кейін келе сирек қолданылатын болғандықтан осы айтылған аспаптардың кейбір түрлері мүлде ұмыт қалған.Көне аспаптардың бір қатары ән мен жырды сүйемелдеу үшін пайдаланылған.Халықтын ән-күйінің дамуы аспапты жетілдірумен және орындау шеберлігін арттыру мен қатарласа жүріп отырған .Әуелгі қарапайым әндер әдетте аспаптың техникалық мүмкіндігіне қарай,сондай-ақ айтушының өнерімен шеберлігіне қарай түрлі нұсқада орындалып келген.

Әл-Фараби музыкалық аспаптарда шебер орындаушы болды,жанынан ән-күй шығарды,музыканы зерттеді,аспаптардың жаңа түрлерінің өзі ойлап тауып ,жасап шығарды және жетілдірді,өз замандастары өобызшы Нышан Абызбен,аты анызға айналған күйші Қорқытпен таныс болған.Олардың орындауындағы Құс жолы,Жез табақ,Сыр сандық,Желмая күйлерімен танысады.

Халықтың музыка мен музыкалық,аспаптарының пайда болуын және дамуы жолдарын зерттеу қазіргі музыка тану саласындағы абыройлы да ардақты жұмыстардың бірі болып табылады.Бұл-баюы сияқты мәселелермен тығыз байланысты.

Музыкалық аспаптарды зерттеу және қайта жасау ісі кеңес дәуірі орнағаннан кейін орнағаннан кейін қолға алынды.Осы орайда А.Агажанов,И.Жинович,А.Руднева,М.Лисенко,А.Гуменюк,А.Мирек және тағы басқа музыка зерттеушілерінің енбектерін атау керек.

Орта Азия халықтарының музыка мәдениеті жайында бағалы енбектер,белгілі ғалымдар В.М.Беляев пен В.С.Виноградовтың қаламынан туддырды.Ал, Н.М.Иронов,С.Векслер,А.Петросян,сиякты музыка зерттеушілері өзбек музыка аспаптарды ашуға және оларды жетілдіре түсуге көп енбек сіңірді.

Аспаптану ғылымы енді ғана келе жатыр.Бұл саладағы арнайы жұмыс Қазақстанда 1964 жылдан бері ғана қолға алынды.Ұзақ уакытта дейін музыкалық тұрмысында домбыра,қобыз ғана пайдаланылған.Ал,қазір музыкалық аспаптардың жиырма тоғыз түрлі белгілі болып отыр.Қайта өңдеу,жетілдіру,ансамбльдер мен оркестр құрамына енгізу сияқты нәтижесінде халықтың музыкалық аспаптары жаңа техникалық мүмкіндіктерге ие болды.

7-13ғасырдағы ежелгі түрік жазу-сызулары бойынша сол кездегі кеңінен тараған музыкалық аспаптарыын зерттеу мәселесі сөз болды.Көне музыкалық аспаптар тарихынан деп аталатын бірінші тарауда қазіргі түрік тілдес халықтардың-алтайлықтардың, хакастардың, тувалықтардың және якуттардың музыкалык аспаптарының ұқсас ерекшеліктері сипатталады.

Көне музыкалық аспаптардың пайда болуы мен дамуы,олардың дыбыс тербелістері, интервалдары, тағы басқа осындай толып жатқан ерекшеліктері жөнінде орта ғасырда өмір сүрген ғұлама ғалым Әл-Фарабидің еңбектерінен небір бағалы деректерді табамыз. Оның үстіне ғалым вокальдық және аспаптың музыкаға байланысты мәселелердің де бетін ашады.

Ағартушы-ғалым Шоқан Уәлиханов шығармаларының толық жинағында қазақтардың, қырғыздар мен ұйғырлардың халық музыкасының жанрлық ерекшіліктері мен көне аспаптары жайында, халық ішінен шыққан дарынды орындаушылар жөнінде бағалы мағлұматтар бар. Ш.Уәлиханов өткен ғасырдың ортасында-ақ көне аспаптардың халық тұрмысында қолданылмайтыны және соның салдарынан халықтың кейбір ән-күйлерінің орындалмай жайында қынжыла жазған еді. Әдебиеттерде келтірілетін, фольклорда айтылатын жайларға сүйене отырып іздестіру жұмыстарды жүргізу нәтижесінде, сондай-ақ, музейлердегі бұйымдарды пайымдау, экспедицияларға шығу арқасында қазақтың тағы да тоғыз көне аспабы табылды. Бұлар-саз сырнай, үскірік, тастауық, бұғышақ, таяқтас, дудыға, қоссырнай, ысқырауық және қонырау. Домбыраның, сыбызғының қылқобыздың, асатаяқтың, қамыс сырнайдың көптеген басқа түрлері бар екені анықталды. Екінші тараудың «Қазақтың музыкалық аспаптарын жіктеу» деп аталатын бөлімі осы аспаптарды жіктеуге арналған.