Ноғайлы дәуіріндегі батырлар жырының зерттелуі туралы мақала

НОҒАЙЛЫ ДӘУІРІНДЕГІ БАТЫРЛАР ЖЫРЫНЫҢ ЗЕРТТЕЛУІ

Такерова Н.О. Әлкей Марғұлан атындағы Павлодар педагогикалық университетінің ғылыми жетекшісі: филология ғылымдарының кандидаты, оқытушы-зерттеуші

Агалиева Нургуль Болатовна Аннотация:

Бұл мақалада Ноғайлы дәуіріндегі батырлар жырлары, әсіресе «Ер Сайын» эпосының зерттелуі және оның фольклорлық мұра ретіндегі маңызы қарастырылады. «Ер Сайын» жырының тарихы мен мазмұнына жасалған зерттеулер, оның қазақ фольклорындағы орны мен басқа түркі халықтарындағы нұсқаларымен салыстыру арқылы анықталған ерекшеліктері талданады. Жырдың таралу аймағы мен түрлі нұсқалары туралы мәліметтер беріліп, оның рухани және мәдени маңызы айқындалады.

Аннотация:

В данной статье рассматривается исследование эпических песен эпохи Ногай, в частности, эпоса «Ер Сайын». Исследуется история и содержание эпоса «Ер Сайын», анализируется его роль в казахском фольклоре и сопоставляется с версиями, встречающимися в других тюркских культурах. Также в статье рассматриваются распространение эпоса и его различные версии, а также его духовное и культурное значение.

Annotation:

This article explores the research and significance of the epic ballads of the Nogai period, particularly focusing on the “Er Sayin” epic. The study examines the historical background and content of “Er Sayin,” analyzing its role in Kazakh folklore and comparing it to versions found in other Turkic cultures. The article also highlights the distribution of the epic and its different versions, shedding light on its spiritual and cultural importance.

Түйін сөздер: Ер Сайын, Ноғайлы дәуірі, батырлар жыры, фольклор, қазақ эпосы, мәдени мұра, түркі халықтары, зерттеу, эпикалық шығармалар.

Кіріспе

Қазақ халқының эпикалық мұрасы – оның бай мәдениеті мен тарихының айқын көрінісі болып табылады. Бұл мұраның маңызды бөлігін батырлар жырлары құрайды, олар халықтың ерлігі, батылдығы, тәуелсіздікке ұмтылысы мен тарихи тағдырын бейнелейді. Қазақ батырлар жырларының ішіндегі ең белгілісі және ерекше мәнге ие болғаны – «Ер Сайын» жыры. Бұл жыр өз бастауын Ноғай Ордасынан алса да, уақыт өте келе қазақ халық ауыз әдебиетінің бөлігіне айналып, көп ұлтты мәдениетте өзіндік орнына ие болды. «Ер Сайын» жырының басты ерекшелігі – оның әлеуметтік-тарихи мәні, бейнеленген батырлық идеалы мен халықтық руханияты. Сонымен қатар, бұл жырдың ноғайлы дәуірі мен қазақ халқының ұлттық мәдениетіндегі орны терең зерттеуді

талап етеді. Бұл жұмыстың мақсаты – «Ер Сайын» жырының ноғайлы дәуірімен байланысын, оның тарихи-мәдени маңыздылығын және әдеби тұрғыдан мәнін ашу

болып табылады. Сондай-ақ, жырдың тек әдеби құндылығын ғана емес, оның ұлттың тарихи тағдыры мен мәдениетіне қосқан үлесін де қарастыру көзделеді.

Негізгі бөлім

Қазақ қаһармандық жырларының ішінде «Ер Сайынның» өзіндік орны бар, жұртшылыққа танымалдығы әйгілі эпос үлгілерінің ешқайсысынан кем емес. Әр түрлі саяси сүргіндерді басынан кешірген жырдың көпшілікке беймәлім, ашылмаған сырлары мол.

«Ер Сайын» жыры – көнеден келе жатқан фольклорлық мұра. Оның қадым замандардан жеткендігі өз бойындағы ескі сарындардан да айқын аңғарылады. Дегенмен бұл жыр «ноғайлы жырлары»деп аталатын топтама құрамында айтылады. Халық танымы «Ер Сайынды» шығарма мазмұны мегзеген ерте дәуірлерден беріректегі уақыт туындысы дегенге саяды. Жыр өзінің мазмұнымен ғана емес, тарихилығы жағынан да ноғайлы жырларынан ерекшеленетінін ескерсек, қайшылықтар сипаты тереңдей түседі. Әдетте ноғайлы жырлары ХІV-ХVІ ғасырларда Ноғай Ордасында болған ірі оқиғалардың жаңғырығы іспетті. Олардағы бас қаһармандар мен оқиғалардың түп негіздері бар және ол негіздер аталған дәуір аясында болған. Ал «Ер Сайында» бұл нышандар жоқтың қасы. Жырдың таралу ерекшелігі де ноғайлы циклындағы эпикалық туындылардан өзгеше. Әдетте ноғайлы жырларының вариант-версиялары кезінде Ноғай Ордасында өмір сүрген немесе онымен тығыз қарым-қатынаста болған ру-тайпалар негізін құраған түркілерде, дәлірек айтқанда, қыпшақ тілдік тобына жататынхалықтар арасында тараған. Ал «Ер Сайын» тек қазақтар арасында сақталып қалған. Бұл туралы Қ.Жұмалиев: «Ер Сайын» жыры қазақ елінде ғана бар. Қазақпен көршілес басқа елдерде жоқ», – дейді. Бірақ жырдың т

«Ер Сайынның» қазақтардағы варианттары туралы жоғарыда біршама мағлұмат беріп өттік. Осы варианттарды салыстырудың қажеттігі мол. «Ер Сайын» жырының қанша нұсқалары жасалып, ел арасына қалайша тарағанын тексеру өз алдына жеке тақырып». – дейді Р.Бердібай. «Ер Сайынның» қазақтардағы нұсқаларының мазмұны бір-бірінен айтарлықтай алшақ кетпейді. Ал айырмашылықтары жөнінде алдағы текстологиялық салыстырулар нәтижесінен біле аламыз. Қазірше жыр сюжетімен танысып алу қажеттігі туған кезде, мазмұн алшақтығы болмағандықтан, оны М. Әуезов баяндауы арқылы бергенді жөн көрдік. Онда былай берілген:

«Сайын ноғайлының ортасында Бозмұнай деген байдан туған. Бозмұнай көп малдың иесі – бай болса да бала жоқтығынан қайғы шегіп, қатынымен бірге зарығып жүргенде жылқысын бағып жүрген тоқсан құл астыртын кеңес жасап, бірігіп алып, қол- аяғын байлап, сабайды. Бұл қайғыны көрген соң Бозмұнай құсалы болып жатқанда түсінде ақ сәлделі адам келеді. «Бір өзің түкті Шашты Әзіз деген әулиенің қабірін тауып, соның басына барып, құдайдан тілек тіле» дейді. Бозмұнай қатынын ертіп алып, әулиелердің бәрінің басына түнеп, тентіреп жүріп, аяғында Шашты Әзіздің қабірін табады. Соның басына түнеген күні бала бітеді. Баласы Ер Сайын болады.