Орта Сырдария ескерткіштерінің зерттелуі туралы мақала

ӘОЖ

ЕЖЕЛГІ ЖӘНЕ ЕРТЕ ОРТАҒАСЫРДАҒЫ ОРТА СЫРДАРИЯ АҒЫСЫНДАҒЫ ЕСКЕРТКІШТЕРДІҢ ЗЕРТТЕЛУІ.

Баймаханов Нұрбек Бақтиярұлы гуманитарлық ғылымдарының магистрі

Шымкент .қ.,М.Әуезов атындағы ОҚМУ-нің «Қазақстан халқы Ассамблеясы»кафедрасының қызыметкері

Батырбекқызы Гауһар.

Түркістан.қ.,Қожа Ахмет Ясауи атындағы ХҚТУ-нің (PhD)Докторанты

Түйіндеме

Мақалада ежелгі және ерте ортағасырлардағы орта Сырдария ағысындағы ескерткіштердің зерттелуі баяндалды.

Резюме

Изучение памятников раннего и среднего течения Сырдарья в древности средневековой освещены в статье.

Summary

Study of monuments of early and middle flow Syr-darya in antiquity lighted up medieval in the article.

Оңтүстік Қазақстандағы алғашқы археологиялық зерттеулер белгілі орыс шығыстанушысы П.И. Лерхтің есімімен байланысты. Орыс Археологиялық комиссиясының тапсырмасы бойынша ол 1867 ж. Түркістан өлкесін зерттеуге келген болатын. Осы ғылыми сапарында П.И. Лерх Сырдария аңғарындағы Жент, Сауран, Сығанақ қалаларының орындарында болып, оларды тізімге алады және жан-жақты сипаттайды. Ол, сонымен қатар, алғашқылардан болып ортағасырлық қалашықтарды жазба деректердегі мәліметтерге сүйеніп тарихи қалалармен сәйкестендіруге тырысты. [1,27б]

Алайда Оңтүстік Қазақстандағы жерлеу ескерткіштеріне байланысты зерттеулер сәл кейінірек – ХІХ ғасырдың 90-шы жылдарының басында басталады. Бұл кезеңдегі археологиялық зерттеулер Түркістан археология әуесқойлары үйірмесінің қызметімен тығыз байланысты екені белгілі. Осы үйірменің белсенді мүшелерінің бірі, Ташкент Ерлер гимназиясының директоры Н.П. Остроумовты өлкетану жұмыстары ерекше қызықтырған. Ол Түркістан өлкесінің ежелгі тарихына қатты қызыққан және осыған байланысты орталықтағы арнайы археологиялық мекемелер – Петербургтегі Археологиялық комиссия, Мәскеу Археологиялық қоғамымен байланыстар орнатқан.

1893 жылы Н.П. Остроумов Арыс өзенінің бойында орналасқан Жуантөбе қалашығында қазба жүргізді және сол төңіректегі Бөріжар қорымының бірнеше обаларын зерттеді. Ескерткіштерден сырланбаған қыш ыдыстардың сынықтары, мыс пен қоладан жасалған бұйымдар сияқты артефактілер табылды. Зерттеу нәтижелері «Түркістан археология әуесқойлары үйірмесінің Хаттамаларында» жарияланып, ескерткіштер моңғолдар дәуірімен мерзімделді. Алайда кейінгі зерттеулер нәтижесінде Жуантөбе қалашығы мен Бөріжар қорымының ерте кешендерінің б.з. І мыңжылдығының басына жататыны белгілі болды.[2,36б]

Аймақтың ерте ескерткіштері туралы мәліметтерді И.А.Кастаньенің еңбегінде де кездестіруге болады. Атап айтқанда, ол Арыс темір жол бекетінің маңындағы обаларды қысқаша суреттеп өтеді.

Оңтүстік Қазақстандағы археологиялық зерттеулер Қазан төңкерісінен кейін жалғасын тапты, бірақ енді олар мемлекеттік деңгейде жүргізілді. 1919 ж. Материалдық мәдениет тарихы академиясы, ал 1920 ж. – Мұражайлар мен көне дүние, өнер және табиғи ескерткіштерді қорғау бойынша Түркістан комитеті түзілді. В.В. Бартольдтың ұсынысы бойынша, комитеттің бірінші міндеті археологиялық карта құрастыру болды. Нәтижеде көне заман ескерткіштерін тізімге алу, зерттеу және сақтау істері жолға қойылды.

Өткен ғасырдың 40-шы жылдарының екінші жартысынан бастап Оңтүстік Қазақстандағы археологиялық ескерткіштер біршама жүйелі түрде зерттеле бастады. Атап айтқанда, Г.И. Пацевич Арыс, Талас өзендерінің сағалары бойлап барлау жүргізіп, Арыс-Талас өзендері аралығының археологиялық картасын құрастырды.

Осы кезеңдегі зерттеулер арасында Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясының жұмыстары маңызды орын алады. Қаратаудың солтүстік баурайларын және Талас, Шу өзендерінің төменгі жағалауын қамтыған бұл экспедицияның барлау жұмыстары нәтижесінде І-ІV ғғ. сәйкес келетін егіншілік-шаруашылық мәдениетінің ескерткіштері ашылып зерттелді.[3,47-48б]

Археологиялық ескерткіштердегі кең ауқымды зерттеулер Н.А. Бернштам басқарған Оңтүстік Қазақстан археологиялық экспедициясының (ОҚАЭ) атымен байланысты. 1946-1951 жылдары жүргізілген зерттеу жұмыстарының нәтижелері Оңтүстік Қазақстанның ежелгі тарихының маңызды мәселелеріне арналған ғылыми еңбектерде жарияланды.

Оңтүстік Қазақстан археологиялық экспедициясының жан-жақты зерттеулері барысында алынған археологиялық мәліметтер Е.И. Агеева мен Г.И. Пацевичтің еңбегінде жүйеленді.

Зерттеушілер қоныстар мен қала жұрттарының типологиясын ұсынды, олардың локализациясы және Оңтүстік Қазақстан арқылы өтетін керуен жолдары мәселелерін қарастырды. Сонымен бірге алты кезеңге бөлінетін қыш бұйымдардың хронологиялық жіктемесі жасалды. Ол бойынша сақ кезеңінің керамикасы б.з.д. VІІ-ІV ғ.ғ., ерте кангюй – б.з.д. ІІІ-б.з. І ғ.ғ., кейінгі кангюй – І-ІV ғ.ғ., каңғар – V-VІІІ ғ.ғ., қарлұқ – VІІІ-ХІІ ғ.ғ., шығыс-қыпшақ ХІІІ-ХV ғасырлармен мерзімделген. Аймақтың ерте ескерткіштері негізінде Кангюй-қаратау археологиялық мәдениеті бөлініп, ол ежелгі Кангюй мәдениетімен байланыстырлды 50-ші жылдардың екінші жартысында ОҚАЭ-ң қызметі аясында Т.Н. Сенигова Қаратаудың солтүстік баурайларындағы отырар-қаратау мәдениетіне жататын Ақтөбе-2 қонысында ауқымды зерттеулер жүргізді.[4,51б]

60-шы жылдардың басында Шардара археологиялық экспедициясы Шардара су қоймасы маңындағы көптеген ерте қоныстар мен қорымдарда кешенді зерттеулер жүргізді. 1959-1963 жылдары ШАЭ Ақтөбе-2, Шаушықұм қоныстарында, Ақтөбе-1 қалашығында, Жаман-тоғай, Ақтөбе, Шаушықұм, Төребай-тұмсық қорымдарында қазбалар жүзеге асырды. Зерттеу нәтижелері ұжымдық «Древности Чардары» («Шардараның көне мұралары») атты монографиясы түрінде жарық көрді. Орта Сырдарияның б.з.д. І мың жылдығы-б.з. І мың жылдығы аралығында өмір сүрген ежелгі тұрғындарының тұрмысы мен шаруашылығы, сәулеттік және құрылыс дәстүрлері мен қолөненері, жерлеу ғұрыптары бойынша алынған мол мәліметтер осы еңбекте баяндалды. Зерттеушілер Ақтөбе-2 археологиялық кешенінің Ташкент алабындағы қауыншы мәдениетімен генетикалық байланысы туралы маңызды тұжырым жасайды.

1969 ж. Отырар археологиялық экспедициясы, ал 1971 ж. оның негізінде Оңтүстік Қазақстан кешенді археологиялық экспедициясы (ОҚКАЭ) құрылды. Оны 1969 жылдан бастап К.А. Ақышев басқарып келген болса, ал 1993 жылдан бері оған К.М. Байпақов жетекшілік етіп келеді. Экспедиция 60-шы жылдардың аяғында Қазақстанның оңтүстігінде кең ауқымды далалық зерттеу жұмыстарын бастайды. Сырдария, Арыс, Бадам жағалауында, Қаратау баурайларында барлау жүргізіліп, жаңа қоныстар мен қорымдар ашылды. ОҚКАЭ-ң бастапқы жылдардағы жұмыстарының жалпы нәтижелері К.А. Ақышев, К.М. Байпақов және Л.Б. Ерзаковичтің «Древний Отрар» («Көне Отырар») еңбегінде жарияланды. 1971-1974 жылдары Оңтүстік Қазақстан кешенді археологиялық экспедициясының зерттеуші отряды Б.Н. Нұрмұханбетовтың жетекшілігімен Бөріжар, Талтақай обалар кешендерін ашып, зерттеген.[5,26б]

1977, 1978-1983 жылдары Оңтүстік Қазақстан кешенді археологиялық экспедициясы Көк-Мардан қалажұртының аумағында қазба жұмыстарын жүргізді. Қалажұртының тақырланған бетінде қазба жұмысы жүргізілгенге дейін де жекелеген тұрғын жайдың жосындары көрініп тұрды. Мүжілген саз қабырғалар көк шөптің арасынан сарғыш түсті тікбұрыш болып анық байқалатын. Жекелеген тұрғын үй орамдарын бөліп тұрған басты көшелер де көрінеді. Көшелер бағыты да болжауға болатын: олар қақпадан тарамданып шығады, ал «орталық» көшесі шығыстан батысқа қарай тіке тартылып, қаланы қиып өтеді, «қиғаш» көшелердің бірі солтүстік-шығыстан солтүстік-батысқа қарай тартылса, «сақина» көше төбе шетінен біршама қашықтықта, оны периметрі бойыншы ораған. ОҚКАЭ-ң зерттеулері өткен ғасырдың 80-90 жылдары да жалғасын тапты. Археологиялық нысандардың арасында қоныстар мен бір қатарда Талтақай, Қоңыртөбе, Қоңыртөбе І, Бөріжар, Сидақ және Шаға сынды жерлеу ескерткіштерінде қазба жұмыстары жүргізілді. Олардан алынған қазба мәліметтері осы аймақтағы отырықшы-егіншілік мәдениетінің даму динамикасын айқындауға мүмкіншілік берді. Неғұрлым ерте ескерткіштер өткен заманның аяғы мен заманымыздың басына жатады. Б.з. І мың жылдығының бірінші жар

ХХ ғ. 70-ші жылдарының аяғы мен 80-ші жылдарының басынан Қазақстанның оңтүстігінде Шымкент педагогикалық институтының, кейінірек Халықаралық қазақ-түрік университетінің Шымкент институтының археологиялық отряды кең ауқымды зерттеулер жүргізді. Нәтижесінде бірнеше ондаған жаңа нысандар ашылды және Ақсу, Арыс,…