Оқушылардың сөйлеу тілін қалыптастыру мақаласы

Қызылорда облысы,Шиелі ауданы ,Бидайкөл ауылы №148 қазақ орта мектебінің қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі

Әбілдаева Ұлдана Ерікқызы Оқушылардың сөйлеу тілін қалыптастыру

Бұл мақала бастауыш сынып оқушыларының сөйлеу тілін дамыту жолдарын қарастыру мәселесіне қатысты. Мақаланың тақырыбына сай оқушылардың сөйлеу тілін дамытуды маңыздылығы, нәтижелі дамуының шарттары, сөйлеу тілінің машықтары мен ептіліктері және осы мәселені шешу жолдары сипатталған. Қазақ тілі мен әдебиеттік оқу сабақтарында оқыту барысында жұмыстың барлық түрлері қарастырылу тиіс. Мақалада сөйлеу тілін дамытуға ықпал тигізетін ойын әрекеті, көрнекіліктер, кешенді оқыту түрлерін қолданып түрлі жаттығулар сияқты әдістері қарастырылған.

Эта статья касаетсяя рассматриванию путей по прзвитию речи младших школьников. Согласно названию, в статье описываетсяя важность развития речи, условия успешного развития речи, формирования речевых умений и навыков у детей и вожможные пути решения данной проблемы. Подчеркивается необходимость использования на уроках казахского языка и литературы должны быть представлены все виды работ. В статье показана необходимость применения на уроках таких методов обучения, как игровая деятельность, демонстрация и иллюстрация, и различные задани,я используя разные оборудования которые способствует развитию речи.

The article deals with are examined of the ways of junior schoolchildren’s speech development. Occording to the title of the article, the importance of speech developing, its conditions, children’s speech capabilities and possible ways of solving the problems are described here. It should be emphasized that it is necessary to develop speech abilities on such lessons as literature and Kazakh. In this article we focus our attention on using such methods as game activity, demonstration, illustration and different tasks, as well as taking into consideration various equipment to successful speech development.

Елбасы Н.Назарбаев Қазақстан халықтары Ассамблеясының ХІІ сессиясында сөйлеген сөзінде: «Патриотизммен тығыз байланысты мемлекеттік маңыздағы мәселе – мемлекеттік тіл мәселесі. Мемлекеттік тіл – бұл Отан бастау алатын Ту, Елтаңба, Әнұран секілді дәл сондай нышан. Және ол елдің барша азаматтарын біріктіруі тиіс», - деп оның қоғам өміріндегі орны мен рөлін, қадір-қасиетін айрықша атап көрсетті.

Бүгінгі таңда қазақ мектептерінің өзекті мәселелерінің бірі – оқушылардың тіл мәдениетін көтеру, сауатты жаза алатын, өз ойын айқын жеткізе алатын азамат тәрбиелеу.

Бұл мәселе туралы көптеп айтылып та, жазылып та жатыр. Мысалы, педагогика ғылымының докторы И.Нұғыманов пен 3.Қашқынбаева «Оқушының жеке тұлға болып дамуы мен алған білімін іске асыруда сөйлеу тілін, әрекетін, сөйлеу мәдениетін, әдебін қалыптастыру педагогиканың қазіргі кездегі көкейтесті мәселелерінің бірі болып табылады» - дейді

Қазақ зиялылары: А.Байтұрсынов, М.Жұмабаев, М.Балақаев, К.Аханов, Т.Қордабаев, Ы.Маманов, Н.Уәлиев, Р.Сыздықова, А.Жапбаров, Ә.Болғанбаев, С.Исаев, А.Ысқақов, Р.Әміров, Қ.Жұбанов т.б. ғалымдардың еңбектерінде «тіл» ұғымының сан қырлы жағына тоқталады. Тіл табиғатының қыр-сырына терең жан-жақты үңілу – ғалым А.Байтұрсынұлынан бастау алып, Қ.Жұбанов зерттеулерімен өз жалғасын тапқан. [1].

Жас ұрпақты өзінің ана тілінде еркін, мүдірмей сөйлетіп үйрету үшін оқыту әдістемесін жетілдіре түсу − бүгінгі күннің аса маңызды мәселесі. Бүгінгі күннің тілек – талабы тұрғысынан білім мазмұнын жаңғырту, өмір талабына орай дамыта оқыту, оқытудың жаңаша әдіс- тәсілдерін қолданып заман ағымына жауап беруі мұғалімдерге жауапты істерді жүктейді.

Оқушылардың сөйлеу тілінің қабілеттерінің қалыптасуы және дамуының нәтижелі шарттары қандай?

Ең бірінші шарт ол – қарым-қатынастың қажеттілігі. Демек, өз пікірімен немесе ақпаратпен бөлісу тілегі мен қызығушылығын туғызатын, сөйлеу тілінің ынтасын айқындайтын жағдайларды қалыптастыру керек.

Екінші шарт ол – қарым-қатынас ортасын құру. Қарым-қатынас ортасы – бұл ата-аналардың, жақындардың, достардың әңгімелері, көркем әдебиет, бұқаралық ақпарат құралдары, мұғалімнің сөйлеу тілі, оқулықтардың тілі... Сөйлеу тілі оқушыға қарым-қатынасқа түсуге және дүниені танып білуге көмектеседі.

Бастауыш сынып оқушыларының сөйлеуге үйретуде психологияға сүйенбей болмайды. Сөйлеу тілін дамыту процесінде адамның еркі, есте сақтау қабілеті, ой-өрісінің дамуы, сезімі, қиялдай білу ерекшеліктері негізгі рөл атқарады.

Бастауыш сынып оқушыларының сөйлеу тілінің дамуы әрдайым педагогикалық басшылықты қажет етеді. Сөйлеу тілін дамыту мен байытуда жүйелі жұмыс қажет.

Жас балалардың тілін дамытудың бір жолы ол - көрнекілік пен ойын. Ойын арқылы түрлі тілдік жағдай туғызып, балалардың түрлі тақырыпта сөйлеуіне жағдай жасауға болады. Ойын кезінде баланың сөйлеуге ынтасы артады, көңіл-күйі өседі, сөйлеуге белсенді қатысады. Ойын баланың сана-сезіміне де әсер етіп, тәрбиелік мақсатын да орындайды.

Ойын кезінде балалар бір-бірімен тіл арқылы тығыз қарым- қатынасқа түседі. Ойынға байланысты сөздер ойын кезінде бірнеше рет қайталанады. Сондықтан ойынды белгілі сөздердің қайталануына қарай ойын-жаттығу деп атау ғылымда бар, біз де осы пікірге қосылып, ойын- жаттығу терминін қолдану дұрыс деп таптық.

Ойын-жаттығу мына талаптарға сәйкес болуы керек: 1. Ойын-жаттығу баланың жасына сай болуы керек. 2. Ойын-жаттығу негізінен сөйлесімнен құрылуы керек. Яғни, ойынның негізі саналатын тілдік жағдай сөйлеу әрекетін туғызатын боуы керек.