Оралхан Бөкей әңгімелеріндегі нарраторды зерттеу

Оңтүстік Қазақстан облысы

Түркістан қаласы

№26 орта мектеп

О.Бөкей әңгімелеріндегі нарратор

Дайындаған: Ә. Байжанова

8а-сынып оқушысы

Жетекшісі: А.Қасымова,

қазақ тілі және әдебиеті пәні мұғалімі

2017-2018 оқу жылы

Мазмұны:

Кіріспе............................................................................................................3

Негізгі бөлім: Автор және кейіпкер........................................................... 5

О.Бөкей әңгімелеріндегі нарратор...............................................................8

Қорытынды...................................................................................................14

Пайдаланған әдебиеттер тізімі........................................................ ...........16

Кіріспе

Тақырыптың өзектілігі.

Қазіргі әдебиеттану ғылымында автор мен кейіпкер, автордың шығармашылық әлемі, нарратор мен сюжет мәселесі өзекті тақырыптың бірі. Жалпы нарратология деген термин сюжетке қатысты аталуда. Бұл кейде баяндау тәсілі жағынан «нарация» деп те аталады.

Көрнекті жазушы О.Бөкей әңгімелерінің нарраторы авторлық позиция тұрғысынан зерделенуі ғылыми тұрғыдан зерттеуге әбден тұрарлық тақырып. Себебі О.Бөкей өз кезеңінің прозасын өзгеше иірімдермен толықтырып, қазақ прозасының өміршеңдігін көрсетті. Оралхан қолтаңбасы кейінгі жылдарда әдебиетке келген қаламгерлердің жетілуіне негіз қалады. Автор мәтіндегі кейіпкер мен нарраторды өз шығармасында қандай ойды жеткізгісі келгенін әртүрлі көзқарастар негізінде оқырман өзі түсінсін деп қолданады, бұл өте маңызды. Осы орайда жазушы әңгімелерінің баяндау құрылымына ғылыми тұрғыдан терең әрі жан-жақты баға берілмей келеді. Ғылыми жобамыздың өзектілігі осында жатыр.

Зерттеудің мақсаты мен міндеттері.

Бұл жоба қарапайымдылығымен, айтар ойдың ұшқырлығымен жаныңды баурап алатын көрнекті жазушы О.Бөкейдің «Тортай мінер ақ боз ат», «Ардақ», «Жылымық» әңгімелерінің автор позициясын нарратор арқылы бағамдау және оны жан-жақты талдау мақсатынан туған. Шығармадағы негізгі ойды тануда нарратордың автор мен баяндаушыға қатынасын анықтау үшін зерттеу жобамыздың барысында мынадай міндеттерді басшылыққа алдық: нарратордың жалпы анықтамасын беру, автор мен баяншы (әңгімелеуші) арасындағы айырмашылықты анықтау; нарративтің мүмкін болатын құрылымын ашуға ұмтылу, нарративті дамыту.

Зерттеу нысаны. Ғылыми жұмыстың нысаны – О.Бөкейдің әр жылдары жарық көрген жинақтары: О.Бөкеев. Ән салады шағылдар: повестер мен әңгімелер. -Алматы: Жалын, 1978.– 280 б.; О.Бөкеев. Қайдасың, қасқа құлыным?- Алматы: Жазушы, 1973; О. Бөкеев. Қамшыгер: әңгімелер.– Алматы, 1970. – 136 б.; О.Бөкеев. Үркер ауып барады: повестер мен әңгімелер.– Алматы, 1981.– 527 б.

Зерттеу әдістері. Ғылыми жобада О.Бөкейдің шығармаларына жоғары және төмен дәрежелі сұрақтармен зерттеушілік әңгіме жүргізіліп авторлық позицияның нарратормен байланысы жүйелі-кешенді, тарихи-салыстырмалы зерттеу әдістері арқылы көрсетілді, ерекшеліктері әр алуан зерттеулермен, дерек көздермен салыстыра ашылды.

Зерттеудің ғылыми жаңалығы. О.Бөкей шығармашылығы жан-жақты зерттелінсе де, жазушы әңгімелеріндегі авторлық позицияның нарратор тұрғысынан зерттелмеуі бұл еңбектің ғылыми жаңалығын негіздейді. Аталмыш тақырып бұған дейін жазушы повестерінде ғана қарастырылып келген болатын. Бұл әңгімелердегі айтылар ой мен әңгімелеушінің өзара бірлігін ашып көрсету ғылыми жобаның басты жаңалығы болып табылады; Жазушы ойын білдірудегі әңгімелеушіні таңдауы, мәтіндегі наррациямен мағыналық үйлесімділік талданады. Жобаның негізі мәні – прозалық туындылардың адам өміріндегі орнын көрсету.

Қазақ әдебиеттану ғылымының көрнекті өкілдері А.Байтұрсынов, З.Қабдолов, С.Қирабаев, С.Қасқабасов, М.Оразбек еңбектері пайдаланылды.

Тақырыптың зерттелу деңгейі. Қазақ тілі білімі бағыты бойынша да, қазақ әдебиеті бағыты бойынша да О.Бөкей шығармашылығынан зерттеулер көп. Алайда О.Бөкей әңгімелерінің нарраторы, оның авторлық позициямен үйлесім табуы тұтастай зерттеліп, қарастырылмаған.

Зерттеу жұмысының теориялық–практикалық маңызы. Зерттеу жобада алынған ғылыми нәтижелер мен тұжырымдарды адамдар мен тиімді қарым-қатынас жасауда, толыққанды өмір сүруді ұғынуда пайдалануға болады.

Қорғауға ұсынылатын негізгі тұжырымдар:

- Автор өзекті ойды білдіруде әңгімелеуші «өзі» болатынын байқаймыз.

-Автор кейіпкерді нарратор еткенде айтылар ойдағы адресат нақтылананын көреміз.

-Эмоционалды интеллект мәнін толықтай ұғамыз.

-Адамның толыққанды өмір сүрудегі рухани жаңғырудың маңыздылығын саралаймыз.

Зерттеу жұмысының құрылымы. Ғылыми жоба кіріспе, негізгі бөлім, қорытынды және пайдаланған әдебиеттер тізімінен тұрады.

Негізгі бөлім:

1.Автор және кейіпкер

Көркем туынды – автор мен кейіпкерлер әлемінің, олар «ғұмыр кешетін» көркем кеңістіктің бір-бірімен тығыз байланысқа түсетін «алаңы». Қазіргі әдебиеттану ғылымында көркем мәтін құрылымында автор, автор бейнесі, нарратор, кейіпкер ұғымдары жаңа талдаулар нысанына алынуда.

Белгілі орыс ғалымдары М.Бахтин, В.Виноградов, Корман, Гуковский, Драгомирецкая т.б. автор мәселесін сөз еткенде, оның кейіпкермен күрделі қарым-қатынасына, автор мен кейіпкер арақатынасын анықтауға ұмтылады. Жалпы, бұл мәселе орыс әдебиеттану ғылымында ХХ ғасырдың орта тұсынан бастап қолға алынса да, әлі күнге дейін өткір мәселе болып қалып отыр. Әдебиеттану әлемінде автор мәселесіне байланысты түйіні шешілмеген аспектілер дүние жүзі зерттеулерінің де күн тәртібінен түскен жоқ. Бүгінгі күнде қазақ әдебиеттану ғылымында зерттеу объектісі ретінде кең етек алғаны да рас.

Нағыз суреткердің өмірде өзі білетін уақыт пен қоғам, адам мен оқиға шындығын, кейде тіпті сұмдығын тарихшыдай зерделеп, тамыршыдай дәл диагнозын қойып, саналы түрде біліп отырса да, көркем шығарма табиғатына тән шығармашылық процесте автор атаулы ешқашанда өмірден көшірмейді. Ол суреткерге тән эстетикалық тұрғыдан көру, көркемдік тұрғыдан тану негізінде психикалық жақтан өзіне де, өзгеге де құпия шығармашылық интуициямен, “жанама жолдармен” рухани әлемін тудырады. Сол әлемге бар жан-дүниесімен беріледі. Демек, автор көркем шығарманың қайсыбіреулер айтып жүргендей “сырттай” иеленушісі емес, көркем мазмұнның тұтас табиғатында өмір сүруші рухани шығармашылық тұлға. Ендеше, автор тұтас аяқталған көркем шығарманың және күллі оқиғалар мен кейіпкерлердің, басты қаһарманның бірлігін сақтаушы әрі иеленуші бола отырып, көркемдік әлемге зор жауапкер тұлға. Сондықтан автор көркем дүниені тудыру барысындағы күрделі психологиялық-шығармашылық процесте іштей өз-өзімен күресуші тұлға. [1,56]

Автор тұлғасы күрделі, ол өзі тудырған көркем шығарма арқылы да тура көрінбейді. Өзінің ой-сезімін, идеясын кейіпкерлер арқылы береді. Автор әдеби шығарманы тудырушы, өзінің көркемдік әлемін жасаушы. Автордың өзіне тән болмысы көне дәуірлердің өзінде дара эстетикалық болмысын танытқан. Авторды көркем туындыдан бөлек алуға болмайды. Себебі, көркем шығарманың құрылымы – композициясы, сюжеті, тартыс пен кейіпкерлер әлемі автордың ұстанымы арқылы көрінеді. Автордың көркемдік әлемі шығарманың көркемдік болмысын ашады. Әуезелеуші (автор) көркем мәтіндегі әрекетке өзін қатыстырмай, баяндаушы, әңгімелеуші қызметін атқарады. А.Байтұрсынов авторды әуезелеуші, толғаушы, жазушы, ақын, сарындаушы деп атаған. [2,15] Ал, орыс әдебиеттануында (В.В.Виноградов, М.М.Бахтин, Б.О.Корман) баяндаушы (повествователь), әңгімелеуші (рассказчик), хроникашы (хроникер), әңгімелеуші-кейіпкер деп атаған.

Көркем шығарма ішінде “автор тұлғасының” қатысуы кездеседі. Оның сөз қолданысында, көзқарасында авторлық сөз бетпердесі сезіледі. Яғни, шығарманы оқығанда онда автордың өзі сөйлеп тұрғандай әсер қалады. Негізінен, көркем шығармада “автор бейнесі” мен “автор жасаушы” бейнесі бір емес. Әрине, көркем туындыны жасаушы автор бірінші кезекте тұрады да, содан кейін барып шығарма ішінде автор бейнесі беріледі.

Нарраталогия деген атау әдебиеттану ғылымының бір бағыты ретінде «нарратив» сөзінен туындағаны белгілі. Әдебиеттегі нарратив бұл – көркем шығармадағы фактілер мен оқиғаларды баяндаудың бірізділігі. Бірақ оны сюжетпен шатастырмау керек: нарратив – бұл фабула емес, фабулаға негізделетін құрылым. Сонымен қатар нарратив белгілі бір заңдылықтар бойынша қалыптасады. Мысалы: кеңес фольклорисі Владимир Пропп ертегілік нарративтің базалық құрылымын жасамақ болды. Ол нарративті шағын бөлшектерге бөлуді ұсынды – нарратемаларға: характерлер, персонаждардың қызметі, сиқырлы құралдар немесе белгілі бір жағдайлар. [3,1]

Нарратив туралы екінші түсінік құрылымдық нарратологияда қалыптасты. Осы тұжырымдама бойынша, әңгімелеуде коммуникацияның құрылымдық белгісі ғана емес, сонымен қатар, айтылып жатқан әңгіменің құрылымдық белгісі де шешуші роль атқарады. Нарратив термині суреттеу терминіне қарама-қарсы. Ол мәтіннің нақты құрылымын мазмұндайды. Тарих деген түсінік оқиғаны білдіреді. Ал оқиға жағдайдың өзгеруі болып табылады немесе кейіпкердің ішкі толғанысы, жағдайы болып есептелінеді. Сонымен құрылымдық мағынада нарративті шығарма оқиғаларды бейнелеп, тарихты мазмұндайды. Классикалық түсінікте нарративтілік тек қана сөйлеу шығармашылығымен шектелмейді, сонымен қоса, нарраторлық қасиетке ие. [3,3 ]

Қазіргі заманғы нарратология 1960 жылдардың аяғында әдебиеттануға ерекше бөлім болып қосылды. Алайда нарратологияның негізі 1920 жылы орыс формалистері арқылы қаланды: В.Шкловский, Б.Томашевский, В.Пропп, Б.Эйхенбаум, М.Бахтин, т.б. Яғни бұл зерттеушілерге біздің ғасырларымыздан бастап әңгімелеу теориясының негізгі тұжырымдарын қайта қарап шығу ұсынылды. Нарратологияда мынадай категориялар қарастырылады: оқиға, сюжет, фабула, тарих, әңгімелеу сатысы, әңгімелеу түрі, айтушы мен айтылымның арақатынасы, автор мен нарратор (әңгімелеуші), автордың, кейіпкерлердің, оқырманның көзқарасы, нарративті деңгейлер, әдістер, т.б.

Нарратор - көркем туындыда оқиғаны баяндау қызметтері бөлінген тұлға. Нарратордың қатысуымен әңгімелеудің ерекшелігі анықталады. Бұл бағытта жазылған еңбектердің қатарында В.Шмидтің «Нарратология» еңбегі, сондай-ақ «Нарратология» атты ғылыми пікір тұжырымдар жинақталған 2 томдық жинақты атауға болады. Нарратор түрлеріне әңгімеші мен баяндаушы жатады. Әдебиет теориясында автор мен нарратор ұғымын дәйекті түрде қарсы қояды, яғни автор туындыдан тысқары болса керісінше сол көркем туындының бөлшегі, онсыз баяндаудың болуы мүмкін емес. Әдебиеттегі мұндай тұлғаларды әңгімеші, баяндаушы терминдерімен атайды. Нарратор түрлері көркем туындыда атқарар қызметтерімен ерекшеленеді. Неге біз авторды нарратордан бөліп қараймыз? Бұл автор позициясы, ұстанымынан хабар бермек. Бұл кезеңге дейін автор позициясы ғана талданып, талқыланды. Ал автор идеясының шығарма ішіндегі баяндаушымен үйлесім табуы жазушының тағы бір қырын аша түспек. Әдеби туындының қайнар көзі ретінде автор нарраторды, яғни тарихты, оқиғаны әнгімелейтін нақты немесе жалған тұлғаны жасайды. Ақырында көркем туындыда баяндалатын ойдан шығарылған оқиғаны нарратор шындыққа айналдырып, нақтылық сипат бере отырып, басынан өткендей, өмірд

Нарратор тұлғасының лирикалық, эпикалық, драммалық туындыларда көрінуінің де шектеулі шекарасы бар. Егер лирикада тек өз сезімін бейнелейтін лирикалық мен әрекет етсе, драмада нарратор оқиғаға, тартысқа орын беріп «қағажу» көреді. Ал эпикалық туындыларда нарратор автормен оның суреттейтін әлемі арасында өзгеше «делдал» қызметін атқарады. Нарратор автор мен баяндалатын әлем арасындағы делдал болып табылады, яғни баяндау мәні нарратордың қабылдау призмасы арқылы туындының шындығын пайымдауға әкеледі.

Нарратологиядағы әдеби мәтін 2 жоспар арқылы қарастырылады: баяндалатын оқиға (мазмұн жоспары) арқылы; хабарлау ретінде (көрініс жоспары). Осы диахрония негізінде нарратологияның басқа да түсініктері пайда болады: фикционалдылығы (жасандылығы, ойдан шығару) және фактуалдылығы (бар болуы, іс жүзіне асыру), нарратор (баяндаушы) типтері, баяндау инстанциясының иерархиясы, сатысы (шынайы және абстрактілі автор, нарратор, идеальный және нақты оқырман, оқырман бейнесі), автор бейнесі (баяндаушыны бөліп ажырату немесе оқырманмен тілдесу және ойнау мақсатында баяндаушы-кейіпкердің жеке мінез-құлқы мен биографиялық белгілерін айшықтау) және т.б. Сонымен қатар, бастапқы 2 жоспарға негізделген баяндау теориясында үшінші жоспар да бар, яғни баяндалатын оқиғаның және баяндаудың бағыттылығы – коммуникация, адресаттылығы, сөздің түп тамыры (адрестность). Бұл жоспар автор мен оқырманның өзара қарама-қайшылығынан туындағандығы көркем мәтінде автордың оқырманға дайындаған әртүрлі провокациялары көрінеді [ 3,89].

2. О.Бөкей әңгімелеріндегі нарратор

Әңгіме дегеніміз – аз сурет арқылы көп жайды аңғарта білетін айрықша көркемдік шеберлікті талап ететін шағын жанр екенін ескере келе жобамыздың нысанына жазушының үш әңгімесін ғана алдық. Олар: «Ардақ», «Тортай мінер ақ боз ат», «Жылымық». Себебі О.Бөкейдің шығармашылық таным деңгейі өте биіктерден танылады.

«Тортай мінер ақ боз ат» әңгімесі қалай баяндалады?

«...Біздің ішімізде менен екі-үш жас үлкендігі бар Тортай атты бала болушы еді. .. Қой аузынан шөп алмас жуас, ата-анасынан ерте айрылып,…