Мұхтар Әуезов әңгімелеріндегі тартыс ғылыми жоба

МАЗМҰНЫ

Кіріспе................................................................................................................2-3-бет

ІІ.1.Әңгіме жанрын таныту...............................................................................4-5-бет

ІІ.2. М.Әуезов әңгімелерінің мазмұны........................................................6-11-бет

ІІ.3.М.Әуезов әңгімелеріндегі тартыс.........................................................12-16-бет

ІІ.4.М.Әуезов әңгімелеріндегі әдеби – теориялық ұғымдар............................17бет

Қорытынды..................................................................................................18-19-бет

Пайдаланылған әдебиеттер............................................................................20-бет

І.1.Кіріспе

Такырыптың өзектілігі: Әлемдік ірі құбылыс, ғұлама жазушы М.Әуезов қазақ халқының рухани байлығын бүкіл дүние жүзіне паш етті. Өзінің саналы ғұмырын қазақтың әдебиеті мен мәдениетіне, тарихы мен ұлттық өнеріне арнады. Ол әдебиеттің бар саласында да қажырлы еңбек етті. Жазушының артынан қалдырған мол мұралары публицистика, драматургия, проза, көркем аударма тұрғысынан болса, ғылыми мұрасы фольклортану, әдебиеттану сияқты ірі салаларды қамтиды.

М.Әуезов – қазақ халқының ғасырға жуық өмірінің рухани шежіресін жазған, ұлт келбетін бар шындық айшықтарымен көрсете алған ірі тұлға. Ол XX ғасырдағы ең үздік шығармалардың бірін дүниеге әкелген нағыз кемел шығарманың авторы ғана емес, талғампаз зерттеуші. М.Әуезов арқылы төрткүл дүние Абайды танып, Абай арқылы Азияның кіндігіндегі көшпенділер елі тарихын зерделеп, дала пәлсапасына қанығады. Ол шәкірттік дәуірді басынан өткермей, әдеби майданға білек түре кіріскені тырнақалды шығармаларынан-ақ айқын аңғарылады. Көркем сөз құдіретін ерте ұғынған жазушы қазақ әдебиетіне құбылыс болып енді. Ұлттық сөзді биік белеске көтерді. Сол себепті М.Әуезовтің ұлы шығармалары қазақ халқының көнермес асыл мұрасы, ар-абыройы болып қала бермек.

Халқының мақтанына айналған М.Әуезовтің өмірі мен шығармашылық жолы, ізденістері жөнінде кеңес дәуірінде көлемді зерттеулер жүргізілгенімен, оның кейбір туындылары тұрпайы саяси сынға төтеп бере алмай, көз бен көңілден таса қалды. Шығармаларындағы ұлттық өрнектер, дәстүр ерекшеліктері дұрыс қабылданбай, пролеткульт талабына сай келгендей ғана әдеби айналымға түскен. Енді бүгін жоғалтқанымызды тауып ойсырағанның орнын толтырудың уақыты жетті.

Зерттеу жұмысының мақсаты: Қаламгер шығармаларында ұлттық болмысты сөз өрнегімен өріп, қазақ әдебиеті мен мәдениетін жаңа сатыға көтерді. Бүкіл халықтың ой-санасының алтын арқауына айналған рухани құндылықтарымыздың жарқырай көрініп, дамуына біршама ықпал етті. Ендеше ұлы суреткердің шығармашылық жолының бастауын зерттеу нысанасы етіп, сол арқылы Семей кезеңіне, руханият ісіне, өмір, тұрмыс сырына, уақыт тынысына ден қою − әдебиеттану ғылымы үшін аса зор міндет.

Мұхтар Әуезов шығармаларындағы қорғансыздар рухы жеке адам рухынан бүкілхалықтық рухқа ұласа біледі. Суреткердің әрі ашық, әрі астарлы көркемдік-философиялық өлмес-өшпес ойларындағы ұлттық тәуелсіздік рухы, азаттық пен еркіндік сүйгені халқымыздың әрі қымбат, әрі қастерлі қайсар болмыстары, жігерлі де табанды шайқастары өміршең асқақтығымен ерекше көркемдік биіктерге жетелейді. Байырғы қазақ аулындағы әлеуметтік теңсіздік, әділетсіздік, озбырлық, отаршылдық, жалпы айтқанда қорғансыздар күні жазушы шығармаларының өзекті мәселесі. Алайда жазушы тәуелсіздікті ұмтылған халықтың қаншама қорғансыз болғанмен, рухтары мықты, намысқор екенін әр шығармасында көрсетіп отырған. Қазақ әдебиеті мен мәдениетінің барлық саласында теңдессіз еңбек еткен М.Әуезовтың ұлан-ғайыр мұрасын зерделеу

Зерттеу міндеттері:

М.Әуезов әңгімелеріне әдеби талдау жасату арқылы автор мұратын ұғындыру;

Жазушы әңгімелерінің тақырыбын, идеялық-көркемдік мазмұнын ашу;

Жазушының тіл шеберлігін таныту.

Зерттеу обектісі: қазақ тілі мен әдебиеті

Зерттеу әдістері: салыстыру, талдау, сипаттау.

Зерттеу жұмысы: зерттеу жұмысы кіріспеден, төрт тараудан, қорытындыдан, пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.

ІІ.1ӘҢГІМЕ ЖАНРЫН ТАНЫТУ

Әдебиет қашаннан «өмір оқулығы» деп танылған. Әдебиет арқылы оқушы өмірді, қоршаған ортаны, адамды танып біледі. Әдебиет даму үстіндегі құбылыс, ол өзгереді, күрделенеді, жаңа сипатқа ие болады. Әдебиет – жекелеген ақын, қаламгердің шығармашылық жігерімен жасалады. Әдебиет жанрлары да сол көркем сөз зергерлерінің тынымсыз ізденуімен алға басады.

Әңгіме жанры – прозаның шағын түрі. Онда оқиға, кейіпкердің іс-әрекеті қысқа болып, уақыт жағынан да аз мерзімді қамтиды. Әңгіме жанрының осы қасиеті тыңдаушылардың оны тез игеріп, түсінуіне жағдай жасайды. Алайда, бұл әңгімені жеңіл деп, үстірт оқыту дегендік емес. Керісінше, оқушылар әңгіме жанрынан бастап, көлемді прозамен танысады. Ендеше, әңгімені мұқият меңгерген оқушы повесть, роман жанрларын талдауды тез игереді. Мұғалім осы үлкен прозаның бастауы болатын әңгімені меңгертуге көп көңіл бөлгені жөн. Оқушылардың мәтінді түсініп, нақты сюжетті меңгеруіне жоспардың атқаратын рөлі айтарлықтай.

Әңгіме жанрын жоғары сыныптарда оқытудың өзіндік ерекшеліктері бар. Төменгі сыныптарда әңгімелер монографиялық жолмен оқытылса, ал жоғары сыныптарда өтілгелі отырған ақын, не жазушының бірнеше әңгімелері көтерген тақырыбы, ортақ мәселелері бойынша қатарынан топтап беріледі. Мысалы, ұлы жазушы М.Әуезовтің алғашқы әңгімелерінен «Қорғансыздың күні», «Жетім», «Барымта», «Ескілік көлеңкесінде», «Жуандық», т.б. әңгімелері оқуға берілген (ХІ сынып, шолу дәрежесінде олар оқулықта талданған). Бұл әңгімелер – жиырмасыншы жылдарындағы әңгімелері.

Негізінен Мұхтар Әуезов әңгімелері трагедияға құрылған. Шығарма тақырыбы, оқиға барысы, сюжеттік желісі, кейіпкерлер арасындағы тартыста қарама-қайшылықтар кездесіп отырады. Аталмыш әңгімелерінде зұлымдық, жауыздық, озбырлық үстемдікке шығады. Бас қаһармандар қайғылы халге ұшырап, оқиға трагедиямен аяқталады.

Поэтика – әдеби шығармадағы бейнелеу құралдарының жүйесі мен тілдік құралдарды көркемдік тұрғыдан пайдалануды зерттейтін ғылым. Поэтика сөзінің түпкі мағынасы – грек тілінен аударғанда, «шығармашылық өнер» деген мағынаны білдіреді.

Көркем образ – өмірдегі шындықты игеру мен қайта қорытып, жаңадан жасаудың өнерге ғана тән ерекше тәсілін сипаттайтын эстетикалық категория.

Тақырып – шығарманың заттық болмысы болып табылатын бөлшегі.

Идея – автордың дүниетанымдық сипаттағы тұжырым бағаларынан өрбитін көркемдік тұтастық.

Пролог – шығармадағы негізгі сюжет дамуының кіріспесі.

Эпилог – шығармада суреттелген әрекет, оқиғалардың шешімі.

Пейзаж – көркем туындыда табиғат көрінісінің бейнеленуі. [1.64]

ІІ.2 М.Әуезов әңгімелерінің мазмұны

«Жетім» әңгімесі

Ұлы таудың бөктерінде кештің қоңыр салқын желі еседі. Күн батып, ымырт жабылып барады. Күнбатысты қалың қара бұлт басқан, айналада күңгірт тартқан төбелер қоңырқай тартып, түн тыныштығына қарай бойсұнған сияқты. Сондай жүдеп сарылған төбелердің арасымен үш салт атты келе жатыр еді. Жаз ортасының қоңыр кеші. Ұлы таудың бөктерінде кештің салқын желі еседі. Күн батып бара жатты. Алыстан күн күркіреп жатты. Анда – санда көкжиектің тұсынан күн жарқылдап тұр. Бұлт қалың, жарқылдағы күшті. Қара – барқын тартып қараңғылана бастаған аспанда түксиген қатал қабақ, құлазып жүдеген иесіздік білінгендей. Сол кезде иесіздікте жүдеу тартып, ұйқыға батып бара жатқан даланы әнші жігіттің даусы ұлы бір сабырды еске түсіргендей. Ән салған жігіттер табиғатпен жалғасатын тіл тапқандай боп, кейде шырқыраған сұлу әнмен түн құшағына кіріп келе жатты...

Тау сыртындағы елді бетке алып келе жатқан жігіттерге қарсы жалғыз жаяу бала келе жатты. Жол үстінде ымырт жабылып, қас қарайған шақта жалғыз келе жатқан баланың ойында үлкен мұң, қабағында қалың қайғы бар.Табиғат балаға қатал, суық көрінеді. Жан – жақта жүдеу тартып, жұмырланған боз төбелер қайғылы сырымен, дүние шерімен сазарғандай. Әрі салқын, әрі қорқынышты күйді есіне түсіргендей болады. Он жасар Қасымның бұдан бір жыл бұрын кәрі анасы өліп еді. Одан жарты жыл бұрын туған әке – шешесі өлген... Өз әке – шешесі өлгенде Қасымның сүйеніші болып қалған кәрі әжесі бар еді. Қасымның кішкентай басы тағдырдың бұның басына келерлік барлық соққысын түгелімен көріп шыққан.

Алдыңғы өлімнен кейін жарты жыл өткен соң Қасым әжесінен айырылды. Әжесі демі үзілгенге дейін қарсы алдына Қасымды отырғызып қойып, содан көзін алмай жатып үзілген. Кәрі кеудесінен жаны шыққанша, Қасымға ендігі қайғының қаншалықты қиын болатынын біліп, сорлы болған пішінін көруге өзінің көзі шыдамай, есіркеп, барлық күшін жиып, езу тартып күлген сияқтанып еді. «Құлынымның бұғанасы қатқанша, рақым ет. Сорлы қылып қақсатпа, зарлатпа, көрде мені күңірентпе!» деп тілеп еді. Қасым сол күнгі жылауынан бастап, үлкен кісідей қайғыға, қаралы күйге түсті. Күндер өтті. Қасым жетім болды. Күннен – күн өткен сайын әжесі келмейтін болып, алыстай бастады. Жетімдік бұған өзінің барлық суық пішінінде емін – еркін танытты. Қатал тағдыр мықты қолымен қатты ұстады.Қасымның көмескі ниеті есіне түсті, ол ниеті – ел жайлаудан қайта оралып, қыстауға таман жақындаған соң, сол қыстау маңында зираты бар әке – шешелерінің басына бармақшы еді. Олардың басына мал сойып апарып, құран оқытамын дегенде, алдында Иса мен Қадиша ұрсып, қабыл алмай, малды сойғызбай қойған. Әжесі өткен соң «жақынымын» деп, жаны ашыған ие болып шығып, Иса деген ағайыны Қасымды қолына алды. Қасымның әке – шешесінен отыз шақты қой, он шақ

Тау асатын жолда жалғыз келе жатқан зар еңіреген жетім бала Қасымды алып келе жатқан хал осы.

Қасым жүгіре бастады. Қасымның қазіргі ойы: енді баратын қорған жоқ болғандықтан, тау бөктеріндегі әке – шешелерінің басына барып, қабырын құшақтап жылау еді. Тау асатын жолда жалғыз келе жатқан зар еңіреген жетім бала Қасымды алып келе жатқан хал осы. Қасым қатты қорқып келе жатыр, түнде кездесетін жын – шайтандар, қара түндей жалмауыздар … сау адамды қағып кететін перілер. Әйтеуір енді алдында бұлдырлап, елестеп жүгіргендей болып, елбеңдеген бір нәрсе жолын бастап келе жатқан сияқты. Бір құйын соққандай болды, жасқанып көзін ашса алдында тісі ақсиған, ұзын бойлы, қолында ұзын қара пышағы бар қара кісі тұр екен. Даланың жыны осы ғой деп ойлай беріп еді, анау:

- Артымнан еріп жүр, Аяғыңа кірген тікенге, жырған тасқа қарама! Өліп қалсаң да артымнан еріп отыр! – деп жүріп кетті.

Әлсіз жетім:

- Ағатай, жетіммін… - дей беріп еді, алакөз қайта жарқ еткенде, артынан жүгіріп кетті. Ән салған үш жолаушы күн жарқылынан ағашқа сүйеніп, қатып тұрған баланы көрді. Аттан түсіп келіп қараса – жыртық киімді, өңі құп – қу болып, қаннан айырылып жүдеген он, он бір жасар бала екен. Ол - өлік.

«Көксерек» әңгімесі

«Көксерек» – ұзақтау әңгіме. Ол бірнеше тараудан тұрады. Бірінші тарау – ауыл адамдары қасқыр ініндегі 7 күшіктің бесеуін өлтіріп, біреуінің тірсегін қиып, біреуін – соңғысын ауылға алып келгендігі, оған Құрмаш бала Көксерек деп ат қоятыны жайында. Демек, бұл – шығарма мазмұнына арқау болған оқиғаның дайындығы, кіріспесі. Ары қарай ауылға көзін ашпай тұрғанда тұтқын болған Көксеректің арлан қасқыр болып жетілуіне дейінгі оқиғаны рет-ретімен даму желісін үзбей есте сақтап, әңгімелеу шығарманы талдаудың алғы шарты деуге болады.

«Көксерек» әңгімесі көзін ашпай тұранда ауыл тұтқыны болған қасқыр күшігінің өсіп, үлкен арлан қасқырға айналғанға дейінгі өсу жолы сан алуан детальдардан, қызықты жеке-жеке оқиғалардан тұрады екен. Мұның әдеби кейіпкерді бейнелеуде, шығарманы қызықты да тартымды етуде атқаратын маңызы зор. Олай болмағанда, қызықты көркем туынды да пайда болмас еді. Шығарманың мұндай тұстарына мұғалім оқушылар назарын ерекше аударып отырады. Мысалы, «Бір күні түсте Құрмаш Көксерекке тысқа алып шығып ас құйып, жалатып тұрғанда, анадан шылапшынның сылдырын естіген қара ала төбет үйдің көлеңкесінен шығып алып, адымды қойып еді. Екпіндеген бетімен жолында жасқап тұрған Құрмашқа қарамастан, келе Көксеректі бүйір жағынан келіп арс ете қауіп…