Орыс сыныптарында қазақ тілін оқыту әдістері

ОРЫС СЫНЫПТАРЫНА ҚАЗАҚ ТІЛІН ҮЙPЕТУДЕ ЗАМАНАУИ ӘДІСТЕРДІ ПАЙДАЛАНУДЫҢ ӨЗЕКТІЛІГІ

М.Токтышакова,

Алматы қ. №133 мектебі

Қазақ тілі - мемлекеттік тіл. Сондықтан да орыс тілді мектептерде жүйелі оқыту үрдісін қалыптастыру бүгінгі күннің басты талабына айналып отыр. Мемлекеттік тілді оқытудың тиімді де ыңғайлы жүйесі мен құрылымын қалыптастыру әрбір мұғалімнің шеберлігі мен шығармашылығына байланысты. Оқу орыс тілінде жүретін мектептердегі қазақ тілі пәні мұғалімдерінің мақсаты - оқушылардың сөйлеу дағдысын дамыту, қарым-қатынас біліктілігін қалыптастыру, мемлекеттік тілді меңгеріп, сөйлеуіне жағдай тудыру. Бұл орайда қазақ тілін оқытудың озық технологиясын меңгеру - үлкен істің бастамасы. «Қазіргі заманда жастарға ақпараттық технологиямен байланысты әлемдік стандартқа сай жаңа білім беру өте-мөте қажет» деп, Елбасы атап көрсеткендей, заманауи оқыту әдіс-тәсілдерін мектеп өміріне енгізу - жаңа білім берудің бірден-бір шарты.

Орыс сыныптарында қазақтілі сабағын жүргізу мәселесімен айналысып жүрген ұстаз ғалымдар көп. Олардың әрқайсысы әр түрлі мәселелерді қарастыра келіп, қазақ тілін оқыту саласының дамып, жетілуіне үлес қосуда. Бұл еңбектердің авторлары Ш.Х.Сарыбаев, И.В.Маманов, F.Бегалиев, С.Жиенбаев, Т.Аяпова, Ш.Бектуров, К.Сариева, А.Жүнісбеков, Ф.Р.Ахметжанова, М.Жанпейісова, Ф.Оразбаева, Қ.Бітібаева, т.б.

Бүгінгі күнгі ғылым мен техниканың дамуы қазақ тілін үйретудің жаңаша жолдарын талап етеді. Тәуелсіз Қазақстанның әр азаматы мемлекеттік тілде еркін қарым-қатынас жасауы керек. Ол үшін адамдармен қарым-қатынас жасау, яғни коммуникацияға түсуді үйрету қажет. Ф.Ш.Оразбаева өзінің «Тілдік коммуникация негіздері» атты еңбегінде: «Коммуникация қарым-қатынас, араласу, хабарласу, байланыс деген сияқты мағыналарды білдіре келіп, адамдардың тіл арқылы сөйлесу процесін,тілдесуерекшеліктерін,тілдіңәлеуметтік мәні мен қоғамдық қызметін, адамдар арасындағы қарым-қатынасты, өзара түсінушілікті көрсетеді», - деп атап өтті. Жалпы, тілді оқытуда үйренуші мен үйретушінің арасында бір-бірімен көзбе-көз кездесу, ауызба-ауыз тілдесу, яғни, тікелей қатынас болмаса, сөйлесім әрекеті де іске аспайды. Тілді үйретуге байланысты қандай бағыт-бағдарды таңдап алу керек, оған қатысты орындалатын жұмыстармен тапсырмалар қандай, оны іске асыруда бұл жұмыс түрлерінің алатын орны мен қызметі қандай дегенді анықтап белгілемей, алға қойған мақсатқа жету мүмкін емес. Тілді дамыту дегеніміз - оқушының сөздік қорын дамыту, ойлаған ойын өз еркінше басқа адамға жеткізе алу, оның сөзін түсіне білу, қысқаша айтқанда еркін с

Адам әрқашан да өз ойын ауызша және жазбаша жеткізеді, сол себептен бұл ұғымдар өзара байланысты. Ауызша жеткізу дегеніміз - сөйлеу. Сөйлеу - тілдің көмегімен қарым-қатынас жасау. Әр адам сөйлеу арқылы екінші адамға өз ойын жеткізе алады.

Сөйлеу әрекетінің өз сипатамалары бар. Солардың бірі - сөйлеудің мазмұнды да мәнерлі болып келуі. Егер сөйлейтін сөздемазмұн болмаса ол сөз мәнін жоғалтуы мүмкін. Ал сөзді мәнерлеп айту - әрбір сөйлемге әсерлі үн, саз береді. Аталарымыз айтқандай, бір ауыз сөзбен адамды дертінен жазуға немесе өлтіруге болады.

Демек, сөздің құдіреті өте күшті. Сабақтың пікірлесу кезеңінде оқушылар әрбір сөзді орынды қолданып, әр сөзге екпінді дұрыс қоя білуі керек. Сол жағдайда ғана олардың сөйлеу әрекеттері дұрыс қалыптаса түседі. Сондықтан оқыту әдістерінде күнделікті сөйлеу дағдыларын дамыту өте маңызды. Мәселен, «Менің отбасым», «Дүкенде», «Стадионда», «Дәрігерде», «Жыл мезгілдері» тағы сол сияқты тақырыптарды оқығанда төмендегі әдістерді қолдануға болады:

- диалог;

- викторина;

- карточкамен жұмыс;

- сурет бойынша жұмыс;

- экскурсия;

- оқушылардың шығармашылық жұмыстары:

шығарма, тақпақтар, альбомдар, т.б.

Сабақта тілдік қатынас үш түрлі жолмен немесе қалыппен іске асады:

1. Жұптық;

2. Топтық;

3. Ұжымдық.

Осылдарды ескере отырып, мемлекеттік тіл мәртебесін көтеру мақсатында тілді үйретудің тиімді, нәтижелі әдістерін үнемі іздестіріп жүремін. Орыс сыныптарында қазақ тілін үйрету барысында өз алдыма мынадай міндеттер қойдым:

- орыс мектептеріндегі балаларға тілді үйрену жеңілдеу болу мақсатында тілдің күнделікті практикалық жағын қарастыру;

- қазақ тілі сабағында оқушының ауызша, жазбаша сөйлеу тілін қалыптастыру, сөз байлығын молайту;

- шығармашылықпен жұмыс істеуге, үнемі өз бетімен ізденуге дағдыландыру;

- оқушылардың тілді үйренуге қызығушылықтарын арттыру.

Енді орыс сыныптарына қазақ тілін үйретуде тиімді әдіс деп танылған бірнеше әдіс-тәсіл түрлерімен таныстырып өтсем.

Шығармашылық жұмыс түрлеріне келсек, балалардың ойын қиялын дамытатын - олар: әңгімелер жаздыру, диологтар, ребустар, тест сұрақтарын құрастырту, т.с.с. Бастауыш сыныптарда сурет бойынша сөйлемдер құруға болады. Мысалы: жыл мезгілдеріне байланысты, жемістер, азық-түліктер, жануарлар, т.б. тақырыптар көп. Немесе тірек сөздер беру арқылы сөйлемдер не әңгімелер құрастырады. Мысалы: Көктем келді. Күн жылы болады. Қар ериді. Осындай сөйлемдерді оқушылар өздері құра бастайды. Ал ортаңғы буындарда «Менің Отаным», «Қазақстан байлықтары», Қазақстан республикасының төл мерекелері», «Мен таңдаған мамандық» т.с.с. тақырыптарға қысқаша ой толғау жаздыруға болады.

Грамматикалық тапсырмалар. Оқушылардың ойлау қабілеттерін дамытуға, шапшаңдыққа үйрету, сауаттылығын тексеру мақсатында буынға бөлінген бос тор көздер беріп, сөз құрап жазуға беруге болады. Бұнда оқушылар сөздік қорларын, буынға сауатты бөліп жазу сияқты білімділіктерін шыңдайды, еске түсіру, ойлау қабілеттері арта түседі.

Ойын элементтері арқылы оқыту оқушылардыңтілүйренугедегенқызығушылығын, белсенділігін арттырады. Әсіресе, бастауыш сыныптар мен орта буындарда жиі қолдануға болады. Оларға тоқталар болсақ: «Домино», «Кім жылдам?»,«Алтынбалық»,«Ойлан,тап»,«Жұмбақ айтысы», «Мақал сайысы», «Сөзжұмбақтар», қызықты грамматикалық тапсырмалар, «Әрі ойын, әрі оқу», «Тізбек», «Лото», «Брейнг-ринг», «XXI ғасыр көшбасшысы», т.б. Ойын оқушының сабаққа қызығушылығын арттырады. Жақсы ойынға бала бар ынтасымен беріліп, алуан мәлімет дағды мен ерлікті меңгереді. Көбіне қайталау, қорытынды сабақтарда қолдану өте тиімді. Мысалы, «Тізбек» ойыны. Берілген зат есімнің соңғы дыбысынан басталатын басқа зат есім тауып айту тапсырылады. Мысалы, бірінші бала «қала» десе, келесі «алма» деп жалғастырып алып кетеді.

Әр мұғалім қазақ тілі сабақтарында тіл дамыту жұмыстарын шығармашылықпен жүргізіп, дұрыс ұйымдастыра білсе, ол оқушының күнделікті өмірдегі құбылысты жан-жақты түсіне білуіне жағдай жасайды.

Тіл дамыту жұмысы, негізінен, мынадай 4 бағытта жүргізіледі.

Біріншіден, мәдени, әдеби сөйлей білу нормаларына үйрету, яғни орфографиялық дағдыны меңгерте отырып, оқушыға мәнерлеп оқу дағдыларын қалыптастыру.

Екіншіден, лексикалық жұмыстар жүргізу арқылы оқушының сөздік қорын байыту, тілдің лексика және фразеология бөлімдерінен кеңірек білім беру көзделеді.

Үшіншіден, жаңа сөздер үйрету.

Төртіншіден, оқушының ойын жазбашадұрыс, сауатты жаза, әрі сөйлей білуге үйрету мақсат етіледі.

Тіл үйренуде ең басты міндет – оқушылардың сөйлеу тілін жетілдіру, яғни:

- оқушылардың сөздік қорын дамытуға арналған әдіс-тәсілдер туралы мәлімет беру;

- әдіс-тәсілдер туралы теориялық ұғым беру;

- әдістерді тәжірибеде қолдана білуге үйрету;

- қазақша сөйлеу дағдысын дамыту;

- жазбаша тілін дамытып, орфографиядан түсінік беру;

- сөздікті дамыту;

- сөйлеу тілінің граматикасын қалыптастыру;