Паскаль әліпбиі бойынша сыныптан тыс жұмыс, 9-сынып

§1. Паскаль алфавиті

Паскальдың, басқа да тілдер сияқты осы тілде қолданылатын әріптерден (символдардан) тұратын өз алфавиті бар. Паскаль алфавиті құрамына:

1) латынның a –дан z-ке дейінгі әріптері(бас әріптері де);

2) а-дан я-ға дейінгі орыс әріптері(бас әріптері де); 3) 0-ден 9-ға дейінгі цифрлар;

4) арнайы символдар: +, -, /, *, ; , : , =, <, > және басқалар

енеді. Паскальда тұрақтылардың (константа) үш түрі бар: сандық (немесе жай ғана-сандар), символдық және логикалық.. Символдық және логикалық тұрақтылармен жұмысты кейінірек қарастырамыз.

Сандар Паскальда әдеттегідей ондық санау жүйесінде жазыла-ды. Мұнда да Бейсиктегі сияқты, ондық үтір орнына нүкте қолдан-ылады. Дәрежелі сандар экспонентті түрде жазылады, мыс: 6,25·10-23 саны 6.25Е-23 түрінде. Сандар Паскальда да, Бейсикте-де бүтін және нақты (бөлшек бөлікті) түрде болатынын ескертеміз.

Айнымалылар латын әріптері мен цифрлардың кезкелген тір-кесі түрінде белгіленеді, бірақ бірінші символы әріп болады. Мыс: a, b1, summa, alfa21 және т.б . Паскальда айнымалының нақты типі болуы керек. Ондай тип төртеу: бүтін, нақты, символдық және логикалық.. Айнымалы типі программа мәтінінің басында арнайы сипатталады(§2-ні қараңыз). Тұрақтылар мен айнымалыларды қоса алғанда мәліметтер деп атау қабылданған. Паскальда мәліметтерді ұйымдастырудың жалпы схемасы 1- кестеде келтірілген: 1-кесте

тұрақты типі мәндер аралығы

мысал

бүтін -32768 – 32767 5 -256 нақты 2.9·10-39 – 1.7·1038 12.5 6.03Е-23

символдық апострофқа алынып жазыл-ған 256 символға дейін

‘мен Паскаль тілін үйренемін’

логикалық екі мәнге ие false, true айнымалы

типі

мәндер аралығы

сипатталуы

бүтін -32768 – 32767 integer нақты 2.9·10-39 – 1.7·1038 real

символдық бір символ char

логикалық екі мәнге ие boolean Ескерту. Паскальдың қарастырылып отырған Турбо-Паскаль 7.0 версиясында тұрақтылар мен айнымалылардың қосымша типтері бар(олардың кейбіреуі 2-кестеде келтірілген). Олар жеке жағдайда есептеуді үлкен дәлдікпен жүргізуге мүмкіндік береді. Мыс: double арқылы нақты 15-16 мәнді цифр(real –дағы 11-12 цифр орнына) алуға болады. Алайда алғашқы кезде оларды өте қажет болмаса, пайдалана бермеген жөн ( ол программа жұмысын баяулатады, жадыдан артық орын алады т.с.с). Турбо-Паскальдағы айнымалылардың қосымша типтері 2- кесте айнымалы типі мәндер аралығы сипатталу ы ұзын бүтін -2147483648 - 214748 3647

longint

нақты екі есе дәлдікпен

5·10-324 - 1.7·10308 Double

символдық 255 символға дейін String Паскальда, Бейсиктегі сияқты өрнектердің үш типі бар: сандық(ол өзінше бүтін, нақты болып бөлінеді), логикалық (§3-ті

қараңыз) және символдық (мұны тарау соңында қарастырамыз). Сандық(не математикалық) өрнектерді жазу тура Бейсиктегідей. Мыс, мына бөлшек:

былай жазылады:(alfa*alfa+beta)/(a*x*x+b*x+c). Оның Бейсиктен бір айырмашылығы – дәрежелеу амалының жоқтығы. Паскальда математикалық функцияларды жазудың Бейсиктен біршама өзгерісі бар. Ол 3-кестеде келтірілген. Паскальдың математикалық функциялары 3- кесте

математи

ка- лық жазбасы

Паскаль тіліндегі жазылуы

Ескерту

sinx sin(x) аргумент радианмен cosx cos(x) аргумент радианмен arctgx arctan(x) тангенсі х-ке тең бұрыш lnx ln(x) натурал логарифм ех exp(x) lnx-ке кері функция |х| abs(x) х-санының абсолют шамасы sqrt(x) х санының квадрат түбірі

х2 sqr(x) х санының квадраты Кезкелген дәрежеге шығару үшін экспонента мен натурал логарифмді қолданады. Себебі ab= eln =eb·ln(a) тең. Сонда Паскаль тілінде ab былай жазылады: exp(b*ln(a)).

Паскальда бүтін сандармен(бүтін сандық айнымалылармен де) жұмыс істеуге арналған бірнеше арнайы функциялар бар екенін ескеріңіз. Оларды 5 §-та қарастырамыз.

1.1-мысал.

Өрнекті Паскаль ережесі бойынша жазыңыз: . Жауабы: (-b+sqrt(sqr(b)-4*a*c))/(2*a) . 1.2-мысал. Өрнектің айнымалының берілген мәніндегі мәнін есептеңіз: x=1, y=2 болғанда (sin(sqrt(x) – 1) + 2*abs(y))/cos(2-y). Жауабы: 4.

Бақылау сұрақтары 1.Паскальдың Бейсиктен негізгі айырмашылығын атаңыз. 2.Паскаль альфавитіне нелер енеді? 3.Сандарды жазу ережесі қандай?. Паскальда сандардың қандай типтері бар? 4.Паскальда айнымалылар қалай белгіленеді? Сіз айнымалылардың қандай типтерін білесіз? 5.Паскальда дәрежеге шығару қалай орындалады?

Практикалық тапсырмалар 1.1.Формулаларды Паскаль ережесі бойынша жазыңыз:

a) (1+x)2; б) ; в) | a + bx | ; г) sin8°; д) cos2x3; e) tgx. Шешуі: а) sqr(1+x); б) sqrt(1+sqr(x)); в) abs(a+b*x); г) sin(8*3.1415/180); д) sqr(cos(x*x*x)); е) sin(x)/cos(x). 1.2. x>0 үшін Паскаль ережесімен жазыңыз:

a) х -1; б) х 4; в) х -2; г) х 5; д) х 100; е) 2 1+х ; ж) х ; з) . Шешуі: а) 1/x; б) sqr(sqr(x)); в) 1/sqr(x); г) sqr(sqr(x))*x; д) exp(100*ln(x)); е) exp((1+x)*ln2); ж) x*sqrt(2); з) exp(1/3*(1+x)). 1.3. Паскаль ережесі бойынша жазыңыз:

а) б) в) г)

д) Шешуі:

а) exp(1/8*sqr(sqr(sqr(x)))+8*x); б) (x*y*z+3.3*abs(x+sqrt(sqrt(y))))/(1E-7+sqrt(sin(24)/cos(24)) ); в) (bet+sqr(sin(sqr(sqr(pi)))))/(sqr(cos(gam))+abs(cos(gam)/sin(gam)) ); г) 1+x+sqr(x)/2+sqr(x)*x/6+sqr(sqr(x))/24; д) 6.673E-8*(m1*m2) / sqr(r).

Сабақтың тақырыбы: Паскаль тілінің негізгі

элементтері. Тілдің алфавиті.

Сабақтың мақсаты

Білімділік Дамытушылық Тәрбиел

Паскаль

программасының

құрылымын, орындалу

реті, қолданылатын

түйінді сөздер, тілдің

алфавитін түсіндіру,

Танымдық

қызығушылығын,

логикалық ойлауын

дамыту,

дүниетанымын

кеңейту,

Өз бетім

істеуге, ж

нәтижес

ұйымшы

ізденімп

тәрбиеле

таныстыру, көрсету,

үйрету

компьютерлік

сауаттылығын

арттыру

Сабақ типі: Практикум элементтері бар көрсете

түсіндіру сабағы

Сабақ түрі: Аралас

Сабақ әдісі: Түсіндіру, баяндау, талдау.

Сабақ жабдығы: ДК, Турбо Паскаль программалау

тілі, слайдтар, интерактивті тақта, электронды

оқулық

Сабақ барысы: 1. Ұйымдастыру

1. Үй тапсырмасын сұрау

2. Жаңа сабақты баяндау

3. Тапсырмалар орындау

4. Сабақты бекіту

5. Үйге тапсырма беру

Үй жұмысы: Компьютерде есеп шығару кезеңдері

Алгоритмдеу негіздері және алгоритм құру

технологиясы тақырып бойынша тест сұрақтары.

1) Көздеген мақсатқа жету үшін ережелер

тізбегі;