Қадыр шығармаларын оқыту мәселелері туралы баяндама

Жалпы орта білім беретін Қ.Сәтбаев атындағы мектебі

Қадыр шығармашылығын оқытудағы маңызды мәселелер

Дайындаған: А.Қ.Шакирова

Тасқала – 2015 ж

Кіріспе

Қадыр ақын өзінің «Жазмыш» кітабының «Ақын мен азаттық» бөлімінде: «Оқу бағдарламасына және оқулық-хрестоматияларға кіріп, жастар жалпы ерте танысады демесек, қай-қай жағынан да жолы болмай жүрген қазақ өлең-жырындағы ірі тұлғаның бірі – Махамбет», - деп Махамбет сынды өзіне дейінгі қазақ қаламгерлерінің жоғын жоқтаушы әлемдік деңгейдегі классик ақын Қадыр Мырзалиевтің де қазақ әдебиетін оқытуда жете қадірленбей тұрғаны байқалады.

Мен ақынмын,

Әулие емен,

Бақсы емен.

Әрине ғой, күндерім бар көксеген.

Соның бірі-

Ел есінен шықпайтын

Жазып кету ғажайып бір жақсы өлең, - деп өзінің өмірлік мақсатын айқын көсетіп, қазақ поэзиясының, қазақ жырының қасиетті Қадыры атанған қабырғалы қаламгердің сонша мол әдеби мұрасын ұрпақ игілігіне жарата алмай отырғандығымыз өкінішті-ақ. Мұндай деуіме себеп, 5-11-сыныптардың қазақ әдебиеті оқулығын парақтап шықсақ, Қ.Мырза Әлінің 5-сыныпта «Ана», 7-сыныпта «Кәрі қыран», 11-сыныпта «Домбыра», «Бұлбұл бағы», «Ақ отау» сынды өлеңдерін берумен ғана шектеліп келеміз. Қадыр шығармашылығын осындай шағын көлемде ғана оқыту аздық ететіні айтпасақ та белгілі!

Қадыр шығармашылығын оқытудағы маңызды мәселелер

Иә, бүгінгі қазақ поэзиясындағы Қ.Мырзалиевтің жыр жинақтарын парақтай отырып оның қалам тербеген тақырыптарының әр алуан екенін көруге болады. Дей тұрғанмен де, ақынның шығармашылық бітімін тұтастай салыстыра қарасақ, оның тақырыптарының әрқашан да өзгеріп, қарапайымнан күрделенуге бет бұрғанын байқамау мүмкін емес. Оның алғашқы өлеңдері балаларға арналғанымен, сол өлең-жырларының өзі көптеген өмірлік мәселелердің қиын түйініне өзіндік баға берумен ерекшеленетінін көреміз. Одан кейінгі кезеңде ақын жырына өзек болған үлкен тақырыптың бірі – туған жер, өскен елге байланысты ой-толғамдар.

Әрине, бұл тақырыптардың бәрі де сол кездегі барлық ақынға тән, ортақ құбылыстар болатын. Соның өзінде Қадыр басқалар мың рет айтқан нәрседен өзгеше ой түйіп, әр тақырыпқа өзіне ғана тән ерекшелік дарыта білді.

Ал Қ.Мырзалиевтің бұрын басқа ақындар көп бара бермейтін ойшылдықпен жырлауы оны сол тұстың өзінде-ақ өзгелерден даралап, алда әлі айтар тың пікір, соны ойларының бар екенін аңғартқан болатын.

Қадыр шығармашылығын тұтастай сараптамай-ақ, көзі тірісіндегі соңғы шыққан жинақтары мен баспасөзде жарияланған лирикасын саралай қарасақ, ақынның адам өмірінің кезеңдері мен отбасылық және қоғамдық қатынастар мәселесіне ден қойып, соның адамгершілік, психологиялық болмысына тереңдей үңіліп жүргенін байқаймыз. Бір жағынан бұл ақын өмірінің толысып, мол тәжірибе жинақтауына байланысты сезілетін қалыпты жағдай сияқты көрінгенмен, шындығында, ақынның тынымсыз ізденісі өмір, тіршілік сырларын жеке адамның болмыс-бітімінен, оның терең де нәзік сезім қатпарларынан іздеуі, сол арқылы жалпы қоғамдық заңдылықтар туралы өзіндік пікір қалыптастырғанына айғақ бола алады. Ол жеке адамның сана-сезімі өссе, табиғатқа жанашыр топ көбейіп, тұтас бір қоғамдық пікірге ұласса деген түпкі арманын да жасырмайды. Тірі табиғаттың азып-тозуы адамзаттың өзіне қарсы жасалған қаскөйлік екенін, сол дағдарысқа кінәлі тек өзіміз – адамдар екенін де әрдайым қайталап айтудан жалыққан емес. Содан да болар оның лирикалық кейіпкерлері көбіне үлкен істерде көрінетін күрескерлер болып келеді.

Қадыр Мырза Әлі – қазақ поэзиясында ұлт рухын қалыптастыру жолында сүбелі еңбек еткен ақын. Ақын поэзиясынсыз қазақ әдебиетін көз алдымызға елестете алмаймыз десек те болады. «Әдебиет ұлттық болу керек» деп түсінген ақынның әрбір өлеңінен қазақ халқының жаны мен болмысы көрініс тауып жатады. «Қадыр Мырза Әлі - ұлт ақыны. Қазақ деген тегі мықты, тарихы бай, тағдыры күрделі, түйсігі мың қатпар, қалтарысты, астарлы, тысты, алапат тілді, қабілетті қаһарман, қайсар халықтың тұңғиығына бойлап, кеңдігіне кепіл боп, бітімімен біте қайнасып, ұлылығын, рухын, ар-ұятын, үмітін барынша әспеттей отырып, мінін, қайғысын, сорын азаматтық тұрғыда қазып айта алған, сыншыл да ойшыл ақын. Ұлы ақын», – дейді Қадыр поэзиясы туралы ақын Күләш Ахметова.

Қадыр Мырза Әлі – қазақ поэзиясын ұлттық нақыштармен әрлеген, ұлттық көркемдік ойлау дәстүрін жалғастырған және жаңа көркем образдар тудырған қайталанбас тұлға. Қазақтың ұлттық поэзиясына, өз көркемдік әлемімен, өз таңбасымен келген Қадыр Мырза Әлінің шығармашылығы әр кез әдебиеттану ғылымы мен сынының назарын аударып, жоғары бағасын алып отырған. Ақын шығармашылығы қазақ әдебиетінің тарихына өшпес мұра ретінде енген.

Қадыр Мырза Әлі шығармашылығы – ұлт трагедиясы мен бақытының, оның ғұмырнамасының айнасы. Бар талантын, мақсат-мұраттын өз ұлтын танытуға арнаған. Қадыр Мырза Әлі өз өмірін, сезімін жырлаушы ғана емес, сол арқылы тұтастай ұлттың атынан сөз айта алатын, ұлт ойын жеткізе алатын дәрежеге көтерілген ірі тұлға.

Менің бабам қақтаған қыр аптабы

Көшіп-қонып, ұрпағы тұрақтады.

Біздің тарих бұл да бір қалың тарих,

Оқулығы жұп-жұқа бірақ-тағы.

Қадыр жазған өлеңнің әр шумағы осылай шындық пен тарихтан сыр тартады. Жинақы да дәл айтылған ақиқат.

Қадыр Мырза Әлі шығармашылығында халқымыздың қанына сіңген мінезі, салт-дәстүрі, тыныс-тіршілігі молынан сөз етілетін өлеңдер көптеп табылды. Атар болсақ, «Домбыра», «Тарихи этнография музейі», «Киіз үй», «Қыз қуу», «Бір үзім нан», «Қалада тұратын қазақ қарты», «Қанға сіңген қасиет», «Ат жарыс», «Қазақша күрес», «Аударыспақ», «Айтыс», «Тойтарқар», «Алаштың арманы» т.б.…