Қан жасушаларының қызметтері мен сандық өзгерістері

ҚАН КЛЕТКАЛАРЫНЫҢ ҚЫЗМЕТТЕРІ МЕН САНДЫҚ ӨЗГЕРІСТЕРІ

Кілт сөздер: қан элементтері, сандық өзгерістер, қан жүйесі, патология.

Қан жүйесі - ағзаның ішкі ортасының тұрақтылығын анықтайтын динамикалық жүйе. Балалық шақта қан мен гемопоэтикалық жүйеге теріс факторлар көп әсер етеді, бұл қанның құрамы салыстырмалы түрде тұрақты болғанына қарамастан, қан параметрлерінің өзгеруімен тез көрінеді. Қан жүйесінің клеткалары ағзадағы барлық физиологиялық процесстерге, патологиялық ауытқуларға, зақымдалған тканьдердің регенерациясына ат салысатын ағзаның бір бөлігі. Қан – ағзаны оттегімен қамтамасыз ететін дәнекер ұлпасына жататын тұрақты айналымдағы сұйықтық. Ол жүректің жиырылу күші негізінде тірі ағзаның қан тамырлары арқылы қозғалады. Қан оттегінің, көмірқышқыл газының және глюкозаның дене ұлпаларына және одан шығуына байланысты қалыпты метаболикалық қызмет үшін өте маңызды. Ол сондай-ақ, дененің басқа да жасушалары мен молекулаларын тасымалдайды [1]. Қан жасушаларының көпшілігі сүйек кемігінде түзіледі. Бұл процеске негізінен бүйректе өндірілетін эритропоэтин гормоны жауап береді. Эритропоэтин секрециясы қандағы оттегінің төмен деңгейіне жауап ретінде реттеліп отырады. Олардың қалыптасуы мен ауыстырылуы үздіксіз жүреді. Қан клеткалары мөлшері, пішіні және қызметі жағынан 4 түрге жіктеледі: оларға қанның қызыл жас

Қанның мөлшері баланың жасына байланысты айтарлықтай өзгереді. Қанның көлемі:

- жаңа туған нәрестеде дене салмағының 14,7%, яғни. 140-150 мл/кг;

- ересек адамда - дене салмағының 5,0-5,6%, яғни 50-70 мл/кг-ды құрайды.

Туылғаннан кейін сыртқы тыныс алуды орнатуға байланысты гипоксия гипероксиямен ауыстырылады. Бұл эритропоэтиндер өндірісінің төмендеуіне және нәтижесінде эритропоэздің басылуына, эритроциттер санының және Hb концентрациясының төмендеуіне әкеледі. Сонымен қатар, HbF бар эритроциттердің өмір сүру ұзақтығы (12 күн) қысқарады және гемолизге көбірек бейім [3-4].

Эритроциттердің ең маңызды қызметі – өмірлік маңызды оттегін қан тамырлары арқылы дене мүшелері мен ұлпаларға жеткізу. Бұл тыныс алу деп аталатын процестің бөлігі. Олар бұл қызметін қызыл қан пигменті-гемоглобиннің көмегімен орындайды. Эритроциттердің прекурсоры ретикулоцит болып табылады. Қандағы ретикулоциттердің болуы жаңа эритроциттер түзетін сүйек кемігінің қалыпты жұмысының көрсеткіші болып табылады. Егер қандағы эритроциттер саны жеткіліксіз болса немесе қызыл қан жасушаларында гемоглобин аз болса, олар өз жұмысын толық орындай алмайды, сол себепті ол анемияға әкелуі мүмкін [5].

Дененің қызыл қан жүйесі тепе-теңдік биологиялық жүйенің бір мысалы болып табылады. Динамикалық тепе-теңдік бұзылған кезде тек сандық көрсеткіштер ғана емес, диаметрі, физика-химиялық қасиеттері және биохимиялық құрамы бойынша жасушалардың таралуының өзгеруі сынды сапалық көрсеткіштер де өзгереді. Сондықтан тамырлы қабаттағы эритроциттер популяциясының сапалық құрамы эритронның реттелетін белгісі болып табылады [6].

Бала есейген сайын қандағы эритроциттердің нормалары оның жынысына және жасына байланысты ерекшелене бастайды. Жаңа туылған нәрестелер үшін 3,9-5,9 млн/мкл көрсеткіштері тән. 1 жастан 12 жасқа дейінгі балаларда қандағы эритроциттердің нормасы 3,8-5 млн/мкл-ды құрайды. Жас ерекшеліктері бойынша гендерлік айырмашылықтар күшіне енеді, яғни 12-18 жастағы ер балалар үшін қалыпты эритроциттер саны 4,1-5,6 млн/мкл дейін, ал қыздар үшін 3,8-ден 5,1-ге дейін болуы керек [7]. Ересек ер адамдардың қанында әдетте бір микролитрде 4,3-5,8 млн клетка, ал әйел адамдарда 3,8-5,2 болады. Эритроциттердің төзімділік дәрежесі қандағы эритроциттердің жас, жетілмеген формаларының санына байланысты [8]. Қанда жас формалар неғұрлым көп болса, соғұрлым төзімділіктің мәні жоғары болады. Бұдан балаларда эритроциттердің резистенттілігі ересектерге қарағанда жоғары екені анық. Орта жастағы адамдармен салыстырғанда, егде жастағы адамдарда қандағы эритроциттердің саны бірте-бірте азаяды [9].

Жеке нормативке ие тағы бір санат – жүкті әйелдер. Өйткені баланың құрсақішілік даму процесінде болашақ анадағы айналымдағы қан көлемі сұйық бөлікке байланысты артады, ал түзілген элементтердің саны баяу өседі. Жүкті әйелдердің денесінің өзіндік ерекшеліктері бар, осы кезеңде ол сұйықтықты белсенді түрде жинайды, бұл қанның құрамы айтарлықтай өзгерістерге ұшырайды. Сәби туылғаннан кейін газ алмасу жағдайлары жақсарады. Осыған байланысты «артық» болып шыққан эритроциттер ыдырауға ұшырайды. Эритроциттердің қарқынды ыдырауы кезінде көп мөлшерде түзілетін билирубин тері мен шырышты қабықтың сарғаюын тудыруы мүмкін [10-11].

Эритроциттер саны, басқа қан жасушалары сияқты, жасына, организмнің физиологиялық күйіне және қоршаған орта жағдайларына байланысты болады. Қанымызда эритроциттер неғұрлым көп болса, соғұрлым жақсы сияқты. Дегенмен, мұндай пайымдау қате, өйткені клеткалардың артық болуы қаңды қоюлатады және оның қасиеттерін бұзады. Сонымен қатар, эритроцитоз(қызыл қан клеткаларының жоғарылауы) кейбір ауыр аурулардың белгісі болып табылады. Бұл патологияларға созылмалы бронхит, бронх демікпесі және жүрек ақаулары жатады [12]. Қандағы эритроциттер санының көбеюі сүйек кемігінің ауруларының нәтижесі болып табылатын жағдайлар да бар. Бұл ауруларға полицитемия вера, эритроциттер сананың тұрақты көбеюімен сипатталатын созылмалы гемопоэтикалық ауру және басқа да миелопролиферативті ишемиялық жүрек аурулары жатады. Мысалы, эритроциттердің жоғары деңгейімен сипатталатын полицитемияда адам бұлыңғыр көруді, бас ауруы, кеуде және бұлшықет ауырсынуын, бас айналуды, қан қысымының жоғарылауын және құлақтың шуын сезінеді [13].

Эритроциттердің деңгейінің жоғарылауына ұқсас, бұл клеткалар санының төмендеуі шамадан тыс гидратациядан, яғни ұлпалардың сұйықтықпен шамадан тыс қанығуынан туындауы мүмкін. Метастаздары бар қатерлі ісіктердің болуы , созылмалы қабыну, сондай-ақ, анемияның кез келген түрі адам қанындағы эритроциттердің төмен деңгейін тудыруы мүмкін. Адам ағзасы қызыл қан клеткаларына антиденелерді шығара бастағанда, оларды өздігінен бұзады, бұл иммундық жүйенің әртүрлі ақауларына әкеліп соғады. Сүйек кемігінің қалыпты жұмысының бұзылуы кейде қандағы ретикулоциттер деңгейінің төмендеуіне әкеледі, сонымен қатар бұл құбылыс апластикалық және гипопластикалық анемиядан туындауы мүмкін. Эритроциттердің төмен деңгейі темірдің, ақуыздың, В дәрумендерінің және эритропоэтиннің жетіспеушілігіне байланысты болады. Эритроциттер өндірісінің төмендеуі олардың қандағы айналымының төмендеуіне, гемоглобиннің жетіспеушілігіне және оның оттегі тасымалдау қабілетіне, демек, әлсіздік пен шаршауға әкеледі [14].

Анизоцитоз – перифериялық қанда әр түрлі диаметрлі эритроциттердің пайда болуы, әдетте организмде патологиялық өзгерген және қалыпты эритроциттер тобының болуын көрсетеді. Анизоцитоз анемияның барлық дерлік түрлерінде кездеседі. Анизоцитоздың келесі түрлері бар:

1) микроцитоз эритроциттердің диаметрінің 3,0 мкм-ден аз төмендеуімен сипатталады, ол гемоглобин синтезі бұзылған кезде дамиды және эритроциттердегі гемоглобин концентрациясының төмендеуімен бірге жүреді. Микроцитоз көбінесе темір тапшылығы анемиясында және гемоглобинопатияда байқалады.

2) макроцитоз ДНҚ синтезінің бұзылуы нәтижесінде пайда болады, бұл жасушаның бөлінуінің кешігуіне әкеледі, бұл жағдайда жасуша мөлшері 8,0-9 микроннан асады. Бұл кезде жасушадағы гемоглобин мөлшері эритроцит көлемінің ұлғаюына пропорционалды түрде артады, сондықтан гемоглобин концентрациясы қалыпты күйде қалады немесе (сирек жағдайларда) тіпті аздап төмендейді.

3) мегалоцитоз эритроциттер мөлшерінің 11,0 мкм дейін және одан да көп ұлғаюымен ғана емес, сонымен қатар жасушалардағы гемоглобин концентрациясының жоғарылауымен сипатталады. Ол В12 дәрумені мен фолий қышқылының жетіспеушілігінен туындаған анемияда, гельминтозды инвазияда байқалады.

Адамдардағы эритроциттердің пішінінің өзгеруін (пойкилоцитоз) оның генезіне қарамастан анемиямен байқауға болады. Дегенмен, қызыл қан жасушаларының кейбір түрлері тұқым қуалайтын сфероцитоз (микросфероцит) және орақ жасушалы анемия (орақ жасушалары) сияқты белгілі бір патологияларға тән. Пойкилоцитоз – перифериялық қанда әртүрлі пішіндегі эритроциттердің пайда болуы. Пойкилоцитоз анемияның барлық түрлерінде кездеседі, ал кейбір жағдайларда қызыл қан жасушаларының пішіні анемияның белгілі бір түрін диагностикалаудың маңызды критерийі бола алады [15].

Эритроциттердің қартаюы олардың ферменттерінің белсенділігінің төмендеуіне байланысты. Эритроциттер шеткеріге шығарылғаннан кейін 60-шы күннен бастап олардағы қан глюкоза 6-фосфаткиназаның белсенділігін біртіндеп төмендетеді және басқа да ферменттер энергетикалық потенциалдың төмендеуіне әкеледі [16].

Лейкоциттердің патологиялық өзгерістері трофикалық тіндердің бұзылуымен, жергілікті микроциркуляцияның бұзылуымен бірге жүруі мүмкін. Бұл лейкоциттердің қызметтерінің бірі қалпына келетін ұлпаларды қоректік заттармен және жасушалардың бөлінуіне арналған стимуляторлармен қамтамасыз ету болып табылатындығына байланысты. Гранулоциттер вазоактивті заттардың (базофилдер мен эозинофильдер) тасымалдаушысы ретінде тамырлы бұзылулардың дамуына қатысады немесе олардың синтезіне және мастикалық жасушалардан (нейтрофилдер) босатылуына әсер етеді [17].

Дені сау адамдардың қанында лейкоциттердің бірнеше түрі бар, олар жетілу дәрежесі мен функциялары бойынша ерекшеленеді. Лейкоциттердің абсолютті саны дененің қорғаныс қызметін және иммунитеттің күйін көрсетеді [18]. Лейкоциттер санының нормадан жоғары болуы бактериялық инфекцияның болуын көрсетеді, ал нормадан төмен болуы вирустық инфекциямен, кейбір дәрі-дәрмектерді қабылдаумен және қан ауруларымен көрінеді. Адамдардың қанындағы лейкоциттердің саны әртүрлі, мысалы, жасына байланысты - балаларда ересектерге қарағанда иммундық жасушалар көп және ол тәулік уақытына, тамақтану режиміне де байланысты. Бірақ, лейкоциттер саны іс жүзінде жынысқа байланысты емес. Мысалы, жаңа туған нәрестеде лейкоциттердің көбеюі жаңа қосымша тағамға реакция болуы мүмкін, ал ересек адамдарда стресс, ауыр физикалық күш салу немесе күн сәулесінің ұзақ әсерінен кейін иммундық жасушалардың саны артады [19]. Әйелдерде лейкоциттер жүктілік кезінде, бірінші немесе екінші триместрде немесе етеккір кезінде жоғарылауы мүмкін. Сол секілді мысалы, жануарлар мазасыз күйде болғанда немесе қауіп төнгенде, оның қанындағы лейкоциттер саны өздігінен көбеюі мүмкін. Осылайша, дене өзін қорғаудың ықтимал қажеттілігіне дайында

Қандағы лейкоциттердің жалпы санының артуы – лейкоцитоз, ол қабынудың негізгі көрсеткіштерінің бірі. Лейкоцитоз көбінесе сүйек кемігіндегі лейкоциттердің жасушаларының жетілуінің бұзылуымен және патологиялық өзгерген лейкоциттердің пайда болуымен біріктіріледі. Лейкоцитоздың жалпы патологиялық маңызы келесі процестерге дейін азаяды: фагоцитозды белсендіру; иммунитетті ынталандыру; ұлпалық активтендіру; регенерация; спецификалық және спецификалық емес резистенттіліктің жоғарылауы. Лейкопоэтикалық ұлпалардың реактивті гиперплазиясы нәтижесінде пайда болған лейкоцитозда, әдетте, лейкоциттердің функционалды белсенділігі артады, бұл дененің қорғаныс реакцияларының жоғарылауына әкеледі. Нейтрофильді лейкоцитоз және моноцитоз лейкоциттердің фагоцитарлық белсенділігінің параллель ұлғаюымен жүреді. Эозинофильді лейкоцитоз эозинофильді гранулоциттердің антигистаминдік функциясының арқасында аллергиялық реакцияларда компенсаторлық рөл атқарады. Сонымен қатар, лейкоздағы лейкоцитозды лейкопоэтикалық қатардағы жасушалардың қорғаныш қасиеттерінің төмендеуімен біріктіруге болады, бұл иммунологиялық гипореактивтілікті тудырады, онда организм ауто - және қайталама инфекциялардан зардап шегеді. Егер

Егер нейтрофильді лейкоциттердің саны азайса, онда инфекциялардың қаупі артады, ағымы ауыр болады. Регенеративті жылжуы бар нейтрофильді лейкоцитоз - қандағы нейтрофилдердің жас түрлерінің (метамиелоциттер мен өзек-ядролық лейкоциттер) көбеюі, бұл сүйек кемігінің регенеративті белсенділігінің жоғарылауын көрсетеді (ядролық ығысу индексінің жоғарылауы). Нейтрофильді лейкоцитоз көбінесе бактериялық қабыну;инфекциялық емес қабыну аурулары (соның ішінде аутоиммунды) және…