Қарқаралы петициясы және оның тарихи маңызы мақаласы

Қарқаралы петициясы жəне оның тарихи маңызы

Осыдан 95 жыл бұрын Қарқаралыдан патшаға жазылған талап арыздар

Ардақты ер! Ұмытылмас еткен ісің,

Күні ертең айбынды Алаш жинап есін,

Көксеген көп заманнан тілегіңді

Жарыққа шығаруға жұмсар күшін.

(Мағжан Жұмабаев)

ХХ ғ. басында отарлық жағдайда тұрған өзге де ұлттар отарлаушы империяның күшті құрылымына қарсы тұра алу үшін -«күш қолданбай қарсыласу», «өзін-өзі күшейту», бейбіт шеру, байкот жариялау сияқты әдістер қолдана бастады. Халықты қырғынға ұшырататын көтеріліс түріндегі қарулы әдіс өзін-өзі ақтамады. Ұлттық мүмкіндіктерді ортақ мақсаттарға жұмылдыра алатын, жаңа күрес тәсілдерін тиімді пайдалана алатын әлеуметтік күш- ұлт зиялылары еді. Олар ХХ ғ. басында жаңа күрес әдістерін –ұлттық құндылықтарды қорғау тұрғысынан халық ағарту ісін алға тартып, газет-журнал, кітап басып шығаруды қолға алды. 1902 жылы бейбіт күрес ретінде, жазбаша түрде талап ету – петиция әдісі қолданыла бастады.

1905 жылы Семей облысы, Қарқаралы уезіндегі Қоянды жәрмеңкесінде атақты «Қарқаралы петициясы» дүниеге келді. Оны Ә.Бөкейханов [1], М.Дулатов [2], А.Байтұрсынов [3], Ж.Ақпаев [4] сияқты зиялылар ұйымдастырды. Оған 14,5 мың адам қол қойды. Отаршыл өкімет билігінің атына жолданған көлемді және мазмұнды петициялардың бірі болды.

1905 жылдың маусым айында Қарқаралы қаласына жақын жердегі Қоянды (Ботов) жәрмеңкесінде қазақ халқының атынан император II Николайға арналған петиция ұйымдастырылды. Оған Семей облысына қарасты Қарқаралы уезiнен халық арасында кеңінен танымал беделді 42 қазақ қол қойды. Содан кейін оған Семей және Ақмола облыстарының басқа да уездеріндегі қазақтары қосылды. Петиция Қарқаралы қаласынан жіберілген болатын. Ол жерден 1905 жылғы 22 шілде күні жергілікті пошта-телеграф арқылы патшаның өз атына жолданады.

Тізімге қарасақ, Қарқаралы уезіне қарайтын 21 болыстың әрқайсысынан 2-3-тен ел ағалары қол қойған. Олар мыналар:

Ақсары болысынан - Балсейіт Матаев және Мұхаметәзи Төлеубаев.

Кент болысынан - Кәрібай Матаев және Тоқтарбай Жандыбаев.

Қу болысынан - Мұсатай Тәттімбетов және Мақат Ақаев, ал Мақат - атақты Ақаев Қасеннің ағасы, Ахмет Байтұрсыновтармен бастас болған қайраткер.-З.Т.).

Едірей болысынан - Омар Қондыбаев.

Темірші болысынан - Секербай Қанғожин және Оспан Жанқабылов.

Берікқара болысынан - Ақбай Жандеркин, Сүйгенбай Мейіржанов және Өскенбай Бөгембаев.

Нұра болысынан - Арыстанбек Дәулетов.

Ақбота болысынан - Жүсіп Құлбатыров және Бектібай Ботабаев.

Дегелең болысынан - Керімхан Төлебаев және Тышқанбай Қашақов.

Дағандалы болысынан – Демесiн Мейіржанов және Жолжан Байкөбин.

Балқаш болысынан - Нарманбет Орманбетов және Тұрсынбек Жантоқин.

Сарыбұлақ болсынан - Аралбай Сұлтанов және Жүсіп Нақыпов.

Сарытау болысынан Жүнiсқали Аяғанов және Жүнісбек Жолдыөзеков.

Қотанбұлақ болысынан – Құдайбердi Байбөрин және Игілік Жанқожин.

Қызылтау болысынан - Тоқбай Тоқсабаев.

Мойынты болысынан - Жұмабек Құлашев және Тасыбек Бакин.

Ақшатау болысынан, Жүсiп Бейсембин және Жуасбай Тасболатов.

Бөрілі болысынан - Төлмұхамет Алтынтөрин және Рақия Сәтбаев.

Тоқырауын болысынан- Ахмет Бекбергенов және Тоқымет Күреңшин.

Шұбартау болысынан - Мұса Құлбаев және Сүлеймен Қойсоймасов.

Бұларға қоса Едірей болсынан Қақабай Алшынбаев және Нұра болысынан Қалиолла Дүйсенбаев қол қойды деп жазылған [5].

Қарқаралы петициясында өлкені әкімшілік басқару жүйесін қайта қарау, қазақ тілінде азаматтық және сот ісін жүргізуді заң жүзінде бекіту, отарлық аппараттың шенеуніктерін қысқарту, биліктің жоғары органдары мен Мемлекеттік Думаға қазақ депутаттарын сайлауға қатысу туралы талаптар қойылды. Мұндай жолдар бар еді:

Неліктен қырғыздар мал жаю үшін сайлау құқығынан айырылуы керек? Сауда, егіншілік, балық аулау және басқа да кәсіп түрлерімен айналысатындар сайлау құқығынан айырып отырған жоқ қой!

Қарқаралы петициясында сондай-ақ жергілікті халықтың құқықтары мен ар-намысына нұқсан келтірмеуге, халықты ана тілінде оқытуды ұйымдастыруға, қоныстандыру саясатын тоқтатуға, тартып алынған жерлерді қазақтарға қайтаруға қатысты талаптар қойылды.

Шенеуніктер жоғары билік орындарына талаптар айтып, петиция жолдаушыларды барынша жек көрді. Мұны Семей облысы әскери губернаторының Дала генерал-губернаторының атына 1905 жылғы 19 маусымда жазған хатынан аңғаруға болады: қырғыздар петиция жолдап, талап қоюларына жол беруге болмайды деп жазған еді.

Қарқаралы петициясының мәтіні орыс патшасының атына ғана жолданған жоқ. Петицияның көшірмелері сонымен қатар" Сын Отечества "және" Русские ведомости"сияқты орталық газеттерде жариялау үшін жіберілді.

1905 жылғы 22 шілде күні петицияның бір нұсқасын Темірғалы Нұрекенов орыс тіліне аударып, Ішкі істер министрінің атына жіберді. Петицияның бұл нұсқасы барынша толық еді. Ол 47 тармақтан тұратын. Петицияның мазмұны қазақ қоғамының XX ғасырдың бас кезіндегі өмірлік маңызы бар күрделі мәселелерін толық қамтыды.

Петициялық қозғалыстың тарихи маңызына келсек, патша үкіметі қазақ халқының пікірімен санасуға мәжбүрлі болды. Петициялардың мәтінін жазғандар батылдық мен ұйымшылдықтың үлгісін танытты. Бірақ патша үкіметі петицияларда қойылған талаптарды орындауға құлық таныта қойған жоқ. Ол талаптар Ресей империясының отаршылдық саясатына сай келмейтін еді. Солай бола тұрса да петициялық қозғалыс жағымды рөлін атқарды қазақтар Ресейдің І, ІІ Мемлекеттік Думаларына депутат болып сайланды. Халық бұқарасына басшылық етуде, отаршыл билік орындарына ұйымдасқан түрде петициялар жолдаудың басы-қасында қазақ зиялыларының алдыңғы қатарлы өкілдері ерекше белсенділік көрсетті.

Петиция қозғалысының тарихи маңызына келетін болсақ, патша үкіметі қазақ халқының пікірімен санасуға мәжбүр болды. Петиция мәтінін жазғандар батылдық пен бірліктің үлгісін көрсетті. Бірақ патша үкіметі өтініштердегі талаптарды орындауға батылдық таныта қойған жоқ. Бұл талаптар Ресей империясының отаршылдық саясатына сәйкес келмейді. Дегенмен, өтініш қозғалысы оң рөл атқарды.

Солай бола тұрса да петициялық қозғалыс жағымды рөлін атқарды қазақтар Ресейдің І, ІІ Мемлекеттік Думаларына депутат болып сайланды. Халық бұқарасына басшылық етуде, отаршыл билік орындарына ұйымдасқан түрде петициялар жолдаудың басы-қасында қазақ зиялыларының алдыңғы қатарлы өкілдері ерекше белсенділік көрсетті.

Көрнекті ғалым Санжар Асфендияров «История Казахстана с древнейших времен» деген еңбегінде бірінші орыс революциясының әсерінен қазақ даласында отаршылдыққа қарсы наразылық бой көтерудің көрініс ретінде дүниеге келген бұл петиция туралы білген. Бірақ, өз кезіндегі идеология ықпалынан шыға алмай, бұл қозғалыстарға біржақты, тіпті салғырт баға береді. Мысалы, осы кітаптың 271-бетінде былай деп жазады: «...Қазақ газеттері шыға бастайды, қоғам қайраткерлерінің, «құрметті адамдардың», яғни, билер мен ақсақалдардың съездері жиналады. Көптеген съездер (Қарқаралы, Орал, т.б.) дәл сол «құрметті адамдар» мен интеллигенцияның съездері еді. Жиындарда үкімет атына петициялар мен тілек-өтініштер қабылданды. Әсіресе, отарлау саясатына көп орын берілді, өйткені қоныс аудару белгілі дәрежеде қазақ қоғамының барлық қабаттарына залал келтірді» [6, 271 б. ].

Ал, екiнші бір iрi қайраткер Тұрар Рысқұлов осы мәселе жөнiнде: «1905 жылғы манифестке байланысты қазақтар арасында митингілер өткiзiлдi, дiн және…