Қарттану туралы қазақи амалдар мен түсініктер
Sheber Education·24 Маусым·Қаралды:62Жүктелді:0
Материалда қарттануға қатысты қазақи амал-тәсілдер мен түсініктер баяндалады. Қырық тоғыз беттік жұмыс әлеуметтану пәні мұғалімдеріне тақырыпты кеңірек қарастыруға, ұлттық ұстанымдарды таныстыруға және талқылау ұйымдастыруға пайдалы.
Материал жүктеу үшін жазылым қажет
Алдын ала көру
Сатып алмас бұрын бірнеше бетін көре аласыз. Толық нұсқасы жүктегенде — жазусыз, сызықсыз.
Материалдан үзінді
Қазақтың қарттану білімінен Қартаю процесі мен тарихын биологиялық тұрғыдан зерттейтін ғылым саласы – геронтология деп аталады. Геронтология (грекше geron және logos – ілім) – адамның және жануарлар организмінің қартаю заңдылықтарын зерттейтін ғылым. Кемелдену – көптеген адамдар үшін өмірлерінің ең ұзақ кезеңі болып табылады. Кемел шақ кезеңін адамның жасы және рухының жай-күйі бойынша ежелгі гректер «акмэ» уақыты деп атаған, бұл қандай да бір нәрсенің шырқау шыңын, ең жоғарғы дәрежесін, адам тұлғасының ең жоғарғы гүлдену, «өзіне теңдестірілу» сәтін білдірген. Э.Эриксонның ойынша кемелденудің негізгі проблемасы өнімділік пен инерттілік арасында таңдау болып табылады.Өнімділік түсінігі шығармашылық және өндірістік (кәсіптік) өнімділікке ие. Кәсиби өнімділік Э.Эриксон бойынша адам қызығушылығының нәтижесі,идеясы және адамдар туралы қамқорлық.Кемелденудің маңызды ерекшелігі өзінің және өзгелердің алдында өзінің өмірінің мазмұнына адамгершілікті сезіну. Кәрілік кезеңі. Адам үш түрлі қартаяды. Ерте тәни қартаю-кәрілік белгілерінің мерзімінен бұрын аян болуы.Адамның биологиялық және психологиялық қорғаныс механизмдерінің шамадан тыс тотығуы Қалыпты физиологиялық қартаю-егделіктен кейінгі
Қобдабай Қабдыразақұлы 12 қазан 2019
По данным межведомственного расчетного центра социальных выплат госкорпорации, на сегодняшний день в Казахстане насчитывается 2,2 миллиона пенсионеров.
Қарттар, қария туралы
Авторы: MTDI
Ақылды қария — ағынды дарияКәрінің бары — игі.
Жақсы адам қартайса,Жазып қойған хаттай,Жаман адам қартайса,Бықсып жанған оттай.
Отырса — от басындаКөшсе — көш басында.
Сексенде сегіз байлық,Сегіз жарлылық.
Есік алдында төбе болса,
Ерттеп қойған атпен тең.
Ауылыңда қария болса,
Жазып қойған хатпен тең.
Шөп те басынан қурайды.
Өсетін елдің қартыҚазына болар.Өспейтін елдің қартыҚазымыр болар.
Өмір қартайса да,
Көңіл қартаймайды.
Асырын асаған,
Жасырын жасаған.
Кәрі жатса – қунайды,
Жас жүрсе – қунайды.
Елу шылбырдан алды,Алпыс тізгіннен алды,Жетпіс өре салды,Сексен – тұсау салды,Тоқсан – толқып қалды.
Ат қартайса – ұрыншақ,Ер қартайса – жаңылшақ.
Сақалға ақ түсті –Көңілге дақ түсті.
Көп жасағанҚұрдасынан айрылады.Жұғымы жоқ –Жолдасынан айрылады.
Атасыз үй – батасыз,Анасыз үй – панасыз.
Сексен – жермен жексен.
Аға – бор,Іні – тас.
Су ағады, тас қалады,
Кәрі кетеді, жас қалады.
Қатарынан қалған кәрі жетім.
Қарты бардың жұрты бар,
Кемпірі бардың құрты бар.
Қарттың айтқанын істе,Жастың тапқанын же.
Көрген, көргенін істейді
Көсеу түрткенін істейді.
Үлкенге – ізет, жасқа – жол.
Көп жасағаннан сұрама,Көпті көргеннен сұра.
Кәрі –қалтаң,Жас – жалтаң,
Жас келсе – іске,Кәрі келсе – асқа.
Әзілің жарасса,Атаңмен ойна.
Жасыңда жалықпасаң –Қартайғанда тарықпайсың.
Бүгінгінің қартымыз,Кешегінің артымыз.
Көп жасаған құрдасынанКөп сөйлеген жолдасынан айрылады.
Ағадан – ақылАтадан – нақыл.
Өткен өмір –Өшкен көмір.
Алпысқа келгенде,Алты ағаң болсын.Жетпіске келгендеЖеті інің болсын.
Қарты бар елдіңҚазынасы бар,Қызы бар елдіңБазынасы бар.
Үлкен пышақ —Ұялғаннан өтеді.
Алпыс — дер шағы,Жетпіс — мәр шағы,Сексен — жер шағыТоқсан — шер шағы,
Жүз — қор шағы...
Шалды шақыр, асыңа келсін,
Шалдығына күл, басыңа келсін.
Алтыға дейін бала ерке,Алпыстан кейін шал ерке.
Жасында байқары жоқтың
Жасы жеткенде айтары жоқ.
Қартайдым деп, қайырма,
Жас бала бар артында,
Жалғызбын деп, қайырма
Жақсылар бар артында.
Қазақ қарияларын неге қадір тұтқан?
25 февраля 2019, 16:05 2401 Ләйлім Әубәкірова Написать автору قازاقشا Qaz
Қазақ қариясына ерекше құрмет көрсеткен
Қазақ қариясына ерекше құрмет көрсеткен / Фото ernur.kz
Қазақ "қарттар – үйдің қазынасы" деп,үлкенді құрметтеген. Сондықтан қарттар үйі болмаған. Бүгіндері қария атына лайық адамдар азайып, қартайғанда қадірі кетті.
Ертеректе жасы қырықтан асқан қазақ қарттыққа бет бұрып, немере бағып, елге үлгі боларлық іс атқаруға тырысқан. "Ауылыңда қартың болса, жазылып қойған хатпен тең" деп жасы кішілер оларға құрмет көрсеткен. "Төріңнен қарт кетпесін" деп, той-томалақты батасыз бастамаған, қариялардан бата алуға тырысқан. Бұл үрдіс қазақ арасында әлі де болғанмен, сиреп барады, жаhанданудың салқыны тиіп жатқаны шындық.
Ата-әженің тәрбиесін алған балаға халықтың ықыласы ерекше. Ата–әже мектебінен өткен ұрпақ зерек те ерек болып, бүкіл елдің мақтанына айналатын. Қазақ әжесінің керемет образын қалыптастырған бірегей тұлға – Абайдай дананы тәрбиелеген Зере.
Қазақ үйдің төрін үлкендер үшін сайлап, үлкен кетсе, бақ-дәулет, ырыс кетеді деп, қайтыс болған соң нәзір беретін болған. (Нәзір – алла разылығы үшін құрбандық шалып, көпшіліктің басын қосып, батасын алу үшін істелетін шара). Ауыл қариялары көп оқымаса да өздерінің үлкен кісілерден көргенін, табиғаттан үйренгенін, қазақи ұғымнан түйгенін дәріптеген.
Филология ғылымдарының докторы, профессор Дандай Ысқақ қазақта қариясын қаңғыртып жіберу бүкіл бір ру үшін ұятқа саналған дейді.
– Жақын туған-туысы болмаса да қарияларды жалғыз қалдырмаған. Ағайынның ортасында өмір сүрген. Өйткені кәрілікті жалғыз қарсы алу – үлкен қасірет. Үйіндегі қарияның күтімін жасап, ризашылығын алған келінге ауыл адамдары құрметпен қараған. Қазақта "атаңа не істесең, алдыңа сол келеді" деген сөз бар. Ауылды жерде бұл үрдіс жақсы сақталған.
Алайда қарт кісілер арасында келіннің теперішіне шыдай алмай, қыздың үйінен пана тапқандар баршылық. Қыздың үйіне барып, бір-екі күн қонып қайтуға арланған қазақ едік. Енді қыздың үйін жайлы қоныс санап, күйеумен бірге тұратындар шықты.Келінмен сыйыспай, өз үйінде өгей атанып жүргендер де бар.
"Жаhандануға жауып, қарттарды керек қылмайтын болдық"
– Кезінде көпті көрген қариялардың ақылын тыңдап, өмірлік тәжірибелерін пайдаланған. Олар кез келген мәселені салт-дәстүр арқылы реттеп отырған. Рулар арасындағы жанжалды, жетім-жесір мәселесін шешетін. Солардың шығарған шешіміне ешкім қарсылық танытпаған. Осыдан ауыл қарияларының қаншалықты қадірлі болғанын байқауға болады. Бірнеше әйел алған қарттардың күтімін жас әйелі жасаған. Сондықтан келінге күні қарамаған.
Дегенмен қазақ өміріне жаhандану енгелі бері қарттарды тыңдап, құрметтемек тұрмақ, керексіз қылып барады.
Қазір материалдық жағдаймен санасатын кезең, яғни, үйде қарт адамның сыйлы болуы үшін оның зейнетақы алуы маңызды. "Күлшелі бала сүйкімді" дегендей, үйге табыс әкелетін адамға деген құрмет сол кезде еселей түседі.
Қайбір жылдары түркіменбашы қарттардың зейнетақысын алып тастаған еді. Ол үйдің үлкен кісілерін баласы бағуы керек деді. Алайда одан кейін халықтың жағдайы мүлдем төмендеп кетті.
Атағы дүркіреп тұрған азаматтардың қартайғанда өмірінің соңғы сәттерін қарттар үйінде өткізгенін көрдік. Солардың бірі – белгілі жазушы ағамыз еді. Ұлы – миллионер. "Әкеңнің қарттар үйінде тұрғанына намыстанбайсың ба?" дегендерге: "Ол менің тек биологиялық тұрғыдан ғана әкем болып саналады. Мен оны үйден қуғам жоқ. Өзі тұрғысы келмеді" деп жауап берген еді, – дейді Дандай Ысқақ.
Қарттар үйін паналған қария
Қарттар үйін паналған қария / Фото informburo.kz
"Алпысқа келгеннен ақыл сұра"
Халық арасында қарттыққа қатысты аңыздар кең таралған."Бір күні хан жасы 60-тан асқан қарияларды күтіп-бағуға кететін қаржыны үнемдеу мақсатында оларды өлтіруге жарлық шығарады. Әкесін өлтіруге қимаған баласын көріп, шал мырс етіп "Дәл жиырма жыл бұрын дәл осы жерде мен де әкемді өлтіріп едім. Басыма келді деп күледі. Мұны естіген жігіт әкесін сандыққа салып, бағады.
Бір күні жорыққа аттанар кезде сандықтағы әкесін бірге алып жүруіне тура келеді. Жолда шаршаған жауынгерлер бір дарияның жағасына келіп тоқтады. Сонда мөлдір су астында жатқан гаухар тасқа ханның көзі түседі. Оны алып шығу үшін терең дарияның түбіне сүңгіген сарбаздардың бірде бір қайтпайды. Сонда әкесі сыртта не болып жатқанын сұрайды. Баласы болған жайды, өзінің кезегі де келіп қалғанын айтады.
Сонда әкесі дарияның жағасында ағаш бар ма дейді? Баласы "ия" дейді. Сонда шал баласына:"Дарияның түбінен емес, ағаштың басындағы құстың ұясынан гаухар тасты табасың" дейді. Баласы дәл солай істеп, гаухар тасты әкеп береді. Хан жігіттен гаухар тастың ағаш басындағы ұяда жатқанын қайдан білгенін, неге ерте айтпағанын сұрайды. Жігіт амалсыз сандыққа тығып бағып жүрген жасы алпыстан асқан әкесінің кеңесімен тапқаннын айтады. Хан риза болып, қарияларды өлтіру туралы жарлықтың күші жойылғанын жариялайды. Содан бері халық арасында "алпысқа келгеннен ақыл сұра" деген нақыл сөз қалған екен.
"Қарттар бойында парасаттылық азайған"
Жазушы Нұрдаулет Ақыш кейбір қарттар тек биологиялық түрде қартайған дейді.
– Қазақ – үлкенге қарап бой түзейтін халық. Алдыңғы буыннан үлгі алып, соларға ұқсап бағады. Сондықтан, алдымен үлкендерге жол беріп, батасын алуға тырысамыз. Сол үлгі тұтқан ағаларымыздың ішінде ортада өзін лайықты дәрежеде ұстай алмайтын, келелі әңгіме қозғай алмайтын боқтампаздары бар. Ондайларды ұрпағы қайдан сыйласын? Оның үстіне сын көтере алмай, жұдырығын ала жүгіретіндері тағы бар. Біз ауыл үлкендерінен қаймығып, бойымызды тіктеп, көрген жерде сөз естімеуге тырысатынбыз. Бұл – қанға сіңген әдет.
Заман талабына сай ашылған қарттар үйіне ата-аналарын өткізуі осы сыйластықтың жоқтығынан деп ойлаймын. Қарттар үйіне шын мәнінде мұқтаж жандар жоқ емес. Алайда сол мұқтаж дегенді пайдаланып, әке-шешесін үйіндегі артық адам санағандар өткізіп жатыр. Ертеректе адамдар тіпті дүниенің қадірін жақсы білген. Киім жыртылса, тігіп киетін. Жиhаз сынса, жөндейтін. Қазір лақтырып жіберіп, жаңасын алғысы келіп тұрады. Үлкенге деген қарым-қатынас дәл солай. Қартайып, ауырған кезде керексіз дүние сияқты көреі, үйінен шығарып тастағысы келіп тұрады.
Қартайғанда жан жарынан айырылып, жалғызсырап, қайта шаңырақ құрғысы келетіндері болады. Өйткені есейген балалары көңіл бөлуге уақыт таппайды. Бірақ көңіл қосқан адамдарын балалары жақтырмай жатады. Қазақ дәстүрінде әкелерінің екінші әйелмен көңіл жарастырғанын қабылдағанмен, аналарының екінші рет тұрмыс құрғанын құптай қоймайды, – дейді жазушы.
Оқи отырыңыз: "Қара жорға" – қазақ биі. Оны аттың үстінде де билейді
Қарттыққа қам жасау керек
Жазушы Нұрдаулет Ақыш әдемі қартаюдың жолы – қарттыққа дайындалу дейді.
– Адамның жасы қырықтан асқан соң, қарттыққа іштей дайындалу керек. "Көңілім жас" деген сөз үлкеннің сыйын кетіреді. Кезінде қазақтар жас ерекшелігіне қарай киінген. Соған қарап сый-құрмет көрсеткен. Ол кезде патриархаттық психология болған. Ғабиден Мұстафиннің "Дауылдан кейін", "Көз көрген" шығармаларында қазақ халқының кеңдігі туралы айтылады. Онда "Қазақтың ішіне бәрі сыя береді. Шетке шыққанда көрдім. Тіпті бір ауыз суды да бір-біріне сатып береді" деген. Өйткені, қазақ туысы жоқ қария тұрмақ, сырттан келген кірмеге де үйінен орын тауып берген. Өз басым 90-жылдары ауылда бір туысқан әпкемнің жалғыз қалған кемпірді үйінде бағып отырғанын көрдім. Себебін сұрағанымда: "Бала-шағасы жоқ жалғыз адам. Ешқандай салмағы жоқ. Қайта үйдің ұсақ-түйек шаруасына көмектесіп жүреді. Өлсем, осы үйден шығарыңдар деп отыр. Жалғыз қалдыруға дәтіміз бармады" деді.
Қариялардың бала тәрбиесінде атқарар рөлі ерекше болған
Қариялардың бала тәрбиесіндегі рөлі ерекше болған / Фото ғаламтордан алынды
Қазір кейбір үлкендер қарттықты мойындағысы келмей, жас болып қалғысы келеді. Немере сүйсе, "әже" деген әдемі аттан қашып, "большая мама" деп айтқызатын болды. Жасы алпыстан асқан әйел адамға "апа" десең, ренжіп қалады. Өзінің апа жасына…
Сабаққа арналған ойындар
Жазылымдар
Өзіңізге ыңғайлы жазылымды таңдаңыз
1 күн
BASIC
5 ЖИ / күн
Жасанды интеллект арқылы презентация, тест құрастыру мүмкіндігі
17 Құралдар / күн
Рефлексия, кері байланыс, таймер, топқа бөлу т.б инстурменттерге доступ
5 Материал / күн
Сайттағы 106мың материалға доступ.Кез-келген файлды жүктеп алу.
15 Ойындар / күн
Жазылым бойынша ойын жасау лимиті.
1 ай
BASIC
50 ЖИ / ай
Жасанды интеллект арқылы презентация, тест құрастыру мүмкіндігі
22 Құралдар / ай
Рефлексия, кері байланыс, таймер, топқа бөлу т.б инстурменттерге доступ
100 Материал / ай
Сайттағы 106мың материалға доступ.Кез-келген файлды жүктеп алу.
100 Ойындар / ай
Жазылым бойынша ойын жасау лимиті.

