Қазақ әдебиетіндегі әйелдер бейнесі мен портреті

ҚАЗАҚ ӘДЕБИЕТІНДЕГІ ӘЙЕЛДЕР ПОРТРЕТІ

ҚТӘ-21-3 тобының студенті Зейлова Меруерт Шарханқызы

Ғылыми жетекші Қадыров Ж.Т

[email protected]

Манаш Қозыбаев атындағы Солтүстік Қазақстан университеті

Петропавл, Қазақстан

Андатпа. Бұл мақалада қазақ әдебиеттіндегі әйелдер бейнесі мен портреті сипатталады. Сонымен, бірге қазақ қыздарының жан-жақты түсінігі көрініс табады. Кейіпкерлердің сипаты үзінді ретінде алынып, жан-жақты сипаттама беріледі. Жалпы мақаланы оқу барысында әйел тағдырының жақсы да жаман кездері көрсетіледі. Әйел портретін ала отырып, оған мінездеме беріледі. Қазақ жазушыларының әйел оброзын сипаттаудағы жаңа қыры сөз болады. Портрет ұғымын ашуда ғалымдардың пікірі көрсетіледі.

Тірек сөздер: портрет, оброз, мінездеу.

ЖЕНСКИЙ ПОРТРЕТ В КАЗАХСКОЙ ЛИТЕРАТУРЕ

Студентка группы КЯЛ-21-3 Зейлова Меруерт Шархановна

Научный руководитель Кадыров Ж.Т

[email protected]

Северо-Казахстанский университет имени Манаша Козыбаева

Петропавловск, Казахстан

Аннотация. В этой статье описывается женский образ и портрет в казахской литературе. Вместе с этим, проявляется всестороннее понимание казахских девушек. Характер персонажей берется как отрывок и дается всестороннее описание. В целом при чтении статьи показываются хорошие и плохие времена женской судьбы. Здесь есть женский портрет и ему дается характеристика. Здесь говорится новый аспект описания женского оброза у казахских писателей. В раскрытии концепции портрета отражается мнение ученых.

Ключевые слова: портрет, образ, характер.

FEMALE PORTRAIT IN KAZAKH LITERAT

Student of the group KL-21-3 Zeylova Meruert Sharkhanovna

Scientific supervisor Kadyrov Zh.T

[email protected]

North Kazakhstan University named after Manash Kozybayev

Petropavlovsk, Kazakhstan

Annotation. This article describes the female image and portrait in Kazakh literature. At the same time, a comprehensive understanding of Kazakh girls is manifested. The character of the characters is taken as an excerpt and a comprehensive description is given. In general, when reading the article, the good and bad times of women's fate are shown. There is a portrait of a woman here and there is given a characteristic to it. Here a new aspect of the description of female obrosis among Kazakh writers is mentioned . The disclosure of the portrait concept reflects the opinion of scientists.

Key words: portrait, image, character.

Қазақ халқымыз қашанда қыз баласын сыйлап, әйел адамды құрметтеп, болашақ ана деп көкке көтереді. Әйел адамы қоғамда және отбасында ерекше орын алып, үйдің ұйытқысы деп саналады. Әйел бейнесі қазақ жазушыларының қаламына арқау болған тақырып. Әйел тақырыбы – әдебиеттің таусылмайтын философиясы шығар.

Қазақ әйелінің портреті сонау Қыз Жібек, Баян сұлу бейнесінен бастау алып, ХХ ғасыр әдебиетіндегі Міржақып Дулатовтың Жамал бейнесі, Бейімбет Майлиннің Шұғасы, Сұлтанмахмұт Торайғыровтың Қамарын, Жүсіпбек Аймауытовтың Ақбілегі, Мағжан Жұмабаевтың Шолпанымен жалғасады. Негізіне әйел тақырыбы өзекті болған уақыт ХХ ғасыр болып табылады. Мұхтар Әуезов шығармашылығында әйелдер бейнесі айрықша көрініс табады. Жазушылар әйел тақырыбын сөз қыла отырып, маңызды мәселелерді қарастырады. Шығармалары әсерлі болуы үшін кейіпкерлер болмысын ерекше сипаттап, портретін көркемдеп жеткізеді.

«Жалпы, портрет дегеніміз – көркем әдебиеттегі шығарма кейіпкерінің болмысын, бітімін, ұлттық бейнесін, шынайылығының дәрежесін, кейіпкер мінез-құлқын бейнелеу. Қазақ әдебиетіндегі әдеби портреттер ұлттық бояуға қанық, шығарманың негізгі бет-пердесі» [1, 2].

Портрет кейіпкерді, шығармадағы айтылыр ойды оқырманның көз алдына шынайы да, әсерлі көрсетеді. Сондай-ақ, кейіпкердің мінез-құлқынан, психологиялық иірімдерін, динамикалық сипатын көрсетеді. Жазушы қиялынан, суреткер ойынан тілдік оралымдар мен сипаттаулар арқылы жасалады.

«Әдеби портреттегі даралықты – кейіпкер бейнесін қиял мен кеңістік стихиясының өзгешеліктерін, деректер мен дәлдік параметрлерін, ұлттық қасиетін мол троп, фигураларды қолдану нәтижесінде баяндау үлгісіндегі этнопсихологизм дейді» [2, 121].

Көркем шығармада басты негіз кейіпкер. Ал, кейіпкердің бар болмысын ашуы, оброзын қайталамбастай көрсету, тағдырының қараңғы мен жарық кездерін ерекше жеткізу жазушының шеберлігінен. Шығармада да кейіпкерлердің ара-жігін ажырату, ұнамды немесе ұнамсыз қырларын ашуда портреттің маңызы зор. «Әдебиеттегі кескіндеме адамның бет-әлпетін, бой-тұлғасын, өң-шырай өзгерісін, киімін, жүріс-тұрысын сипаттай. Портрет – оброз, характерді даралайды» [3, 11]. Демек, портреттегі адамның ішкі жан дүниесін, мінезі мен болмысын танытуы – автордың кейіпкерді бағалауы болып саналады.

Әйел болмысы тақырыбын даралап, жан-жақты қарастырған жазушы М.Әуезов. Жазушы қазақ халқының ұлт тағдырын әйел болмысымен байланыстырады. Қазақ әдебиетіндегі тұңғыш роман-эпопея «Абай жолы» шығармасында Абайдың болмысына жақсылықты құя білген әйелдер бейнесін өзгеше қарастырады. Сол дәуірдегі ақ жаулықты аналардың, қаракөз қарындастардың тағдырын көрсететін туындыларды жарыққа шығарған. Мысалы: «Әжесі Зере «маған емес, бірінші әкеңе бардың», - деп бір ұрысты да, немересі құшағына кіргенде құлыншағым деп кемсеңдеп, жылауға айналды» [4, 8]. Жазушы Зере бейнесін дана әже ретінде сипаттайды. Немересіне деген сүйіспешілігі мол екенін осы үзіндіден аңғарамыз. Мінезі жайсаң, балажан әйел. Көңілшектігі тағы бар. Ұзақ уақыт көрмеген немересін қатты сағынғаны білінеді. Зере жүрегі таза, ақ пейілді. Жазушы оқырманға «әже» деген ұғымды тәлім-тәрбиенің, үлгі-өнегенің бастауы ретінде көрсетеді. Отбасы ішінде балаларға жақсылық пен ізгілікті үйрететін әже. Тек отбасының емес, бүкіл ауылдың ұйытқысы. «Әжесінің бұл күнде өңі қуарып, қатты жүдеген. Әжім атаулысы бір түрлі молайып кеткен. Абай жақындағанда ол құлағын түрді» [4, 9-10]. Зере портреті қарт адамды көрсетеді. Бетіндегі әжімдердің әр қырты

Ал, қамқор ананың бейнесінде Ұлжанды ала отырып, былайша сипаттайды: «Ұлжан оған анандайдан тұрып, "Балам, әуелі ар жағыңда әкең тұр..." деп, әкесіне барып сәлем бергені жөн екенін айтады» [4, 7]. «Оспан енді байқады. Шешесінің үлкен, толық денесі қайта қозғала бастады» [4, 36].

Бұл үзіндіден Ұлжанның ақылдылығын анық байқауға болады. Ол ер адамды сыйлай білетін дана әйел. Балаларына жақсы тәрбие берген ана. Оның шығармадағы әр жасаған ісінен бір отбасын ұйытып отырғаны байқалады. Үнемі ері мен баласының жағдайын жасайды. Ақылдылығы мен қоса батылдығы бар әйел. Дене бітімі өзіне сай, толықсыған, үлкен кісі. Әлемнің жарығын сыйлаған ана – бала тәрбиесіне де араласады. Жүрегі жылы, барлығына қолы кең, бүкіл жұрттың қамқоршысы ретінде көрсетеді.

Абай сүйген аруды: «Тоғжан есікке қарай қозғалғанда, Абай қадалып, телміре қарап қалып, бешпентін шеше беріп еді... өзі бір түрлі сұлу қозғалыспен сырт айнала беріп, төрге таман ақырғы рет бетін беріп, үй ішінен сыртымен шықты» [4, 114]. Абай ғашық болған сұлу қыз бейнесі мен сол қыздың ұяңдығын көрсетеді. Қараған адамның көзі талмайтындай сұлулықты анық сипаттамаса да, көзқарасымен жасырын сипаттап тұрғандай. Тоғжанның іс-қимылын сипаттауы оның тәрбиесі мен ер адамды сыйлайтындығының айғағы. Жазушы Тоғжан бейнесін ерекше көрсеткен. Бұл жерде оқырманға ой тастау арқылы әйел жанын ашып көрсетеді. Оқыған сайын кейіпкер бейнесінің сан қырлылығы көрініс табады.

Мұхтар Әуезовтың шағын шығармаларында әйел теңсіздігі қозғалады. Олар «Қорғансыздың күні», «Кім кінәлі?» әңгімелері. Бұл шығармаларда әйел бақытына, еркіне тұсау болатын ауылдың сіреспе, ескірген әдет-ғұрыптарын әшкерелеп көрсетеді. Қорғансыздың күні шығармасынан: «Бұл екі әйелге жұбаныш болып отырған - жас қыз. Ол сыпайы, нәзік болып өскен Ғазиза: жіңішке сұңғақ бойлы, секпілі бар дөңгелек ақсұр жүзді. Көрген көзге алғашқы жерден-ақ сүйкімділігін сездіретін уыз жас. Жалғыз-ақ ұяң, жұмсақ қарайтын қара көзінде және ылғи шытынап, кірбеңдеген қабағында қалың уайымның салған ізі бар. Пішіні мұңды, жүдеу. Жас басына орнаған қайғы, жүрегін жеген дерт сыртына шығып тұр» [5, 13].

Жазушы жас қыз Ғазизаның портретін көркем бере білген. Қарапайым қазақ ауылында өмір сүріп жатқан отбасындағы бейкүнә қыз. Берілген сипаттаулардан үрімдей жас қыз екенін білесің. Бет әлпеті мен көз қарасын сипаттауынан қиындыққа ұшырағаны байқалады. Шынында бір әулет өз қараушысынан айырылып, қан жұтып отыр. Қыз шарасыздығы бір жамандық болар алдындағы үнсіздік секілді еді. Ақырында болыс болған Ақанның жемтігіне айналады. Ол ақырында табиғат көрсеткен қаталдық пен Ақан көрсеткен қатыгездіктің құрбаны болды. Арпалысқан боранмен, өз жанының арпалысын бірге сезініп жас,…