Қазақ халқының рухани мәдениетінің тарихы 6 сынып

«ҚАЗАҚ ХАЛҚЫНЫҢ РУХАНИ МӘДЕНИЕТІНІҢ ТАРИХЫ»

Түсінік хат

«Қазақ халқының рухани мәдениетінің тарихы» атты қолданбалы курсын дайындау және енгізу ұлттық мәдениетті терең зерттеп, оқушылардың қызығушылықтарын арттыру жолында туындаған мәселелердің пісіп жетілуінен, заман талабы қажеттіліктерінен туындады.

МАҚСАТЫ: оқушыларға қазақ халқының рухани мәдениетінің қүндылыкты-мәнді мазмұны мен тарихилығын, бай мұралардың мағынасын, өркениеттік тұрғысынан қазақ халқының мәдени дамуындағы заңдылықтар мен бағыттар, мәдени жетілуін, үйлесуінің маңызын ашып көрсету.

МІНДЕТТЕРІ:

- сақ-үйсін және ежелгі түркі дәуіріндегі тайпалардың өнері мен мифологиясының, ежелгі кезеңдегі рухани мөдениеттің, исламның ықпалын анықтау;

- мұсылмандық фактордың рөлі мен маңыздылығын, исламдануды идеялық-құлықтық және әлеуметтік мәдени аспектілерін айқындау;

- қазақ фольклорының, жырау, ақын,билер, музыканттар шығармаларының, жазба әдебиет ескерткіштерінің мағынасын, халықтың діни өмірінің, ағартудың, дәстүрдің, адамгершілік және эстетикалық идеалдардың мазмұнын ашу;

- отарлау дәуірінің мәдениетін сипаттау; қазақ ағартушылығының мәнін, батыс-шығыс өркениеттік қарым - қатынас мәселелерін анықтау.

Курсты оқып білу барысында оқушылар нені білу қажет:

- қазақ халқының материалдық мәдениетінің негізгі элементтерін;

- қазақ халқының материалдық мәдениетін зерттеудің деректерін;

- материалдық мәдениеттің негізгі шаруашылық түрлері және оның салаларын.

Курсты оқып білу нәтижесінде оқушы не істей білу керек:

- халық ауыз шығармашылығында, музыкалық, әдеби, философиялық шығармаларда көрініс тапқан халықтың рухани мұрасын білу, қазақ мәдениетінің мәдени эволюция заңдарын, өзгешелігі мен мәнін түсіну;' тарихи-мәдени өткенді сараптай білу, тарихилық принципті қолдану; тарихты зерттеудің өркениеттік тәсілінің формаларын; баяндама жасауға және ауызша материалды дұрыс жеткізу , семинарларға дайындық барысында қолда бар ғылыми әдебиеттердің деректерін сыни тұрғыдан қарай алу, деректер ретінде фольклор, көркем әдеби шығармаларды пайдалану және өңдеу.

Бағдарлама 68 сағатқа жоспарланған.

10 сынып аптасына – 1 сағат – жылына 34 сағат.

11 сынып аптасына – 1 сағат – жылына 34 сағат

ТАҚЫРЫПТЫҚ ЖОСПАРЛАУ

р/с

Тақырып атауы

Сағат саны

мерзімі

ескерту

Кіріспе.

Сақ-үйсін дәуірінің мәдениеті.

Скиф- сақ тайпаларының дүниетанымы және мәдени дәстүрлері.

«Авеста» ежелгі Қазақстан тайпалары туралы.

Сақ-үйсін дәуірінің мифологиясы, діні мен өнері.

Ежелгі ирандық «нанымдардың, зороастризмнің, буддизмнің таралуы.

Ежелгі түрік мәдениеті

Ежелгі қағанаттар халқының өзіндік мәдениеті мен идеологиясының бейнесін ашудағы руналық жазба ескеркіштердің рөлі.

Орхон жазбалары рухани мәдениеттің көрнекті ескерткіші ретінде.

Қытайлық-конфуциалық өркениетпен қарым-қатынас.

Қазақ халқының дүниетанымындағы, әдет-ғұрпындағы тәңіршіліктің көріністері

Ислам ықпалымен рухани жаңғыру және оның мәдени- өркениеттік мазмұны. Исламның таралуының кезеңдері мен маңызы, сипаты мен ерекшеліктері.

Түркілердің исламдануындағы рухани-мәдени алғышарттары.

Түркітілдес тайпаларыдң исламға бет бұруы: рухани салдарлары.

Яссауи – түркі дәстүріндегі мұсылмандық мистицизмнің /суфизмнің / негізін салушы.

Жүсіп Баласағұни поэмасы түркі-мұсылмандық әдебиет дәстүрінің негізін салушы.

Ортағасырлардағы түркілердің рухани мәдениетінің гүлденуі.

Түркі оқымыстыларының Шығыстың ортағасырлық ғылымына қосқан үлесі.

Әл-Фарабидің ортағасырлық ғылымға қосқан үлесі.

Махмұд Қашқаридің мұралары және Қаранид мемлекетіндегі этномәдени өзіндік ерекшеліктері мәселелері.

Қазақтардың рухани мәдениетіндегі тәңіршілдік пен шамандықтың сарқыншақтары.

Көшпелі ауылдың материалдық мәдениеті.

11 сынып

Алтын Орданың мәдени қайта өрлеу кезеңіндегі Дешті- Қыпшақ, Түркістан және Жетісу түркілері.

Алтын Орда дәуіріндегі түркілердің ағартушылық пен әдебиеттің дамуы.

Ортағасырлық қазақтардың рухани мәдениеті мен ағартушылығын оқытудағы Қадырғали Жалайырдың «Жәми ат тауарих»шығармасының маңызы.

Мұхаммед Хайдар Дулати шығармасындағы түркі- мұсылмандық тарихшылдық пен рухани дәстүрлердің көрінісі.

Шығыс классикасы және қазақ мәдениеті.

Ортағасырлардағы қазақ дәстүрлерінің мазмұны.

Фольклор. Қазақ батырлық эпостары, идеялары және образдары.

Қазақ ертегілері.

Мақал-мәтелдері мен жаңылтпаштар және олардың рухани маңызы

Дәстүрлі қазақ қоғамындағы дін мен ағарту ерекшеліктері.

Дәстүрлі қазақ қоғамындағы шариғаттың рухани негіздері.

Қазақ көшпелі қоғамындағы рухани идеалдардың үлгісіндегі салт- дәстүрлер мен әдет-ғұрыптар

Шариғат бойынша әйел, ер адамдар қоғамдағы орыны.

Шариғат мұсылмандық парыз бен міндет негіздері

Ауыз әдебиеті және билермен жыраулардың рухани мұрасы.

Ақын-жыраулар шығармашылығы.

Қазақ билері.

ХІХ ғасырдағы әдебиеттегі дәстүрлердің қалыптасуына мұсылмандық ағартушылықтың қосқан үлесі.

Қазақстандағы мұсылмандық мектептер /мектеп, медреселер/.

Көрнекті суырып-салма ақындар мен музыканттардың шығармашылығындағы дәстүрлер мен жаңашылдықтар.

Қазақ шешендік өнері.

Дәстүрлі мәдениет пен діннің дағдарысы.

ХІХ ғасырдағы қазақ қоғамындағы дағдарыс.

ХІХ ғ. қазақ қоғамындағы рухани дағдарыс Абай өлеңдері мен прозаларында.

Шәкәрімнің рухани діни көзқарастары.

Ән-күй өнері

Отарлық кезеңдегі халықтың көркемдік-эстетикалық дамуы.

Қазақ ағартушылары мен ақындары. Абай Құнанбаев- ақын, ойшыл және ағартушы.

Ы.Алтынсариннің қазақ даласындағы білімнің дамуына қосқан үлесі.

Ш. Уәлиханов қазақ халқының рухани мәдениетін зерттеуші.

Қазақ ағартушылығының рухани және әлеуметтік бастаулары және оның жалпымұсылмандықпен байланыстылығы.

Қазақ халық композиторлары.

Ақан сері Қорамсаұлының өмірі мен шығармашылығы.

Біржан сал Қожағұлының шығармаларынң тақырыбы.

Қазақстанда қиссалар мен дастандардың таралуы.

Қазақ ағартушылығының мазмұны.

ХХ ғ. басындағы орыс-қазақ мектептері.

Қазақстандағы жаңа әдістік мектептер.

Патша өкіметінңі оқыту жүйесіндегі орыстандыру саясаты.

Қазақ зиялыларының қазақ тілді оқулықтарды дайындаудағы өзіндік үлесі.

ХІХ-ХХ ғғ. тоғысындағы қазақ интеллектуалды элитасының мұрасы.

Қазақстандағы мерзімді баспасөз. Қазақ зиялыларынң қазақ баспасөзін ұйымдастырудағы қызметтері.

«Қазақ» мерзімдік басылымы.

Қазақ халқының салт-дәстүр мәдениеті туралы мәлімет берген қазақ мерзімді басылымдары.

ХХ ғасырдың басындағы қазақ халқының рухани қайта өрлеуі. Қайталау сабағы.

БАҒДАРЛАМАНЫҢ МАЗМҰНЫ

Кіріспе. «Қазақ халқының рухани мәдениетінің тарихы» курсы ежелгі дәуірден бастап ХХ ғ. басына дейінгі кезеңді қамтиды. Ұлттық мәдениет – бұл күрделі, көп құрамды құрылым, өзара байланысты және иерархиялық бағынышты құрылымдық элементтерден тұратын жүйе. Рухани мәдениет мазмұнына діни- философиялық идеялар мен көзқарастар, дәстүрлер, ырымдар, көркем әдебиет және т.б сияқты компоненттер жатқызылады.

Сақ-үйсін дәуірінің мәдениеті.

Қазақстан территориясындағы этно - және мәденигенездің екі кайнар көзі көпғасырлы ежелгі ирандық және ежелгі (орта азиялық) түркілік арақатынас туралы түсінік. «Авеста» ежелгі Қазақстан тайпалары туралы. Сақ-үйсін дәуірінің мифологиясы, діні мен өнері. Ежелгі ирандық «нанымдардың, зороастризмнің, буддизмнің таралуы. Тілдер. «Аң стилің өнері. «Есік қорғаны» және ежелгі сақтар өнерінің әлемдік маңызы. Қола және ерте

темір дөуірлеріндегі петроглифтер.

Ежелгі түркі мәдениеті.

Дәуірдің этнотілдік сипаттамасы. Түркі тілдері. Руналық жазу. ҮІІІ ғ. Орхон жазбалары рухани мәдениеттің көрнекті ескерткіші ретінде. Ежелгі түркілік генеалогиялық аңыздар. Көшпелілер мен отырықшы өркениеттер арақтынасының мәдени-

тарихи алғышарттары және мәдени үйлесу мәселесі. Қытайлық-конфуциалық өркениетпен қарым-қатынас. Орталық Азияның рухани мәдениетіндегі түркі-ирандық (соғдылық) синтездің көрінісі. Зороастризмнің, буддизмнің, христиандықтың, манихейліктің таралуы. Діни-миссионерлік бағыттағы (буддистік, манихейлік және т.б.

жазбалар) ежелгі ұйғыр жазбаларының ескерткіштері. Қазақ халқының дүниетанымындағы, әдет-ғұрпындағы тәңіршіліктің көріністері.

. Ислам ықпалымен рухани жаңғыру жэне оның мәдени-еркениеттік мазмұны.

Этикалық дінге (исламға) бет бұру зандылығы. Табиғи (тарихқа дейінгі) және этикалық діндер ұғымы.

Тәңіршілдік пен ислам арасындағы ежелгі түркі тайпалары. Мұсылмандық құндылықтар жүйесі. Исламныц таралуының кезеңдері мен маңызы, сипаты мен ерекшеліктері. Мұсылман өркениетінің жетістіктеріне Қазақстан түркілерін тартуда Араб Халифатының, Саманидтер мемлекетінің рөлі. Х-ХІІ ғасырлар - түркілердің жаппай

исламдануының кезі. Сопылық бауырластықтардың қызметі. Рухани ұстаздар ("өулие", "баб"). Арыстан Баб, Ысқақ Баб, Әбдүжәлил Баб(Хорасан Ата). Исламның ұлы уағыздаушысы, ақын - сопы Қожа Ахмет Яссауи тұлғасы. Түркілердің ислам әлеміне интеграциялануының қорытындылары.

Орта ғасырлардағы түркілердің рухани мәдениетінің гүлденуі.

Түркілер Халифаттың білім мен ғылым жүйесінде. Қарахандық