Қазақ халқының салт-дәстүрлері тәрбие сағаты

Нұрбұлақ орта мектебі

2018-2019 оқу жылы

Тәрбие сағаты Тақырыбы:Тәрбие басы-тал бесік

5а сынып

Өткізген:Қалдымұратова Г.М.

Тақырыбы: Тәрбие басы-тал бесік

Мақсаты: Студенттерге қазақ халқының салт – дәстүрлері туралы мағұлмат беру.Студенттерді салт, дәстүр, әдет, ғұрып тақырыбында әңгіме өткізуге үйрету.

Сабақтың барысы:

1. Кіріспе 2. Негізгі бөлім

Салт – дәстүр 3. Қорытынды

Сабақтың түрі: Тәрбиелік сағаты. Қазақ халқының салт – дәстүрлері.

Бала тәрбиесіне,жалпы адам тәрбиесіне терең мән беріп, оның сәтті қағидалары мен ережелерін жасағандардың бірі – қазақ халқы. Оның тәрбие – тәсілдері мен тәжірибелері өте көп. Халықтың ғасырлар бойы жасаған зор еңбектерін жазып шығу үлкен еңбек, қыруар жұмыс. Оның бәрін қамти алмасақ та, сол жұмыстың бір тамшысы ретінде ұлттық тәрбие ісіндегі сәбилік кезен – ес біліп, ер жеткенге дейінгі салт, дәстүр, әдет-ғұрып үлгілері мен өнегелері баланың өсу жолымен беріліп отыр.

Құрсақ тойы(дәстүр). Жас келіншектің екі қабат болғаны белгілі болса, оның абысындары мен қайын сіңілілері сол үйге оңаша құрсақ тойын жасатып, аман-сау босануына тілек білдіреді. Қазақ ғұрпы бойынша бала біткен келіншекті «күмәнді», «аяғы ауыр», «ішінде көжесі бар» деп тұспалдап айтады. Қазанжарыс - әйел босанар сәтте басқа әйелдер қазанға жеңіл – желпі тамақ істеп, оны босанатын әйелден бұрын пісірмек болып жарысады. Халық ұғымы бойынша туатын бала «қазан жарысқа қатысып» одан бұрын өмірге келуге тырысады деп түсінген. Сүйінші. «Сүйінші келініңіз келді деп, Әдеппен қол қусырып сәлем берді» («Наурызбай – Қаншайым» жырынан). Қуанышты хабар жеткізуші адам сүйінші, сүйінші деп келеді. Мұндай қуанышты үй қалағаныңды ал дейді. Немесе оған риза болатындай сыйлық ұсынады. Бұл шын қуанудың, ризалықтың белгісі. Сүйінші сұраудың да, оның сүйіншісін алудың да ешқандай ерсілігі жоқ. Шілдехана. «Сәрсенбай зор қуанышты болып, шілдеханаға қанша қыз-бозбала жиып... баланың есімін Жамал қойып еді» (М.Дулатов!. – «Аманжол Атекем ауылына шілдекке кеткен»(С.Көбеев). Кей жерлерде шілделік деп те атайды. Жаңа туған нәрестенің құрметіне жасалдатын ойын-сауық,той.Мұнда, «балаңыздың бауы берік болсын» дег

Шашу. «Ханымдар Қаншайымға келген жерден шашуға құрт орнына ділдә шашты»(«Наурызбай – Қаншайым»). Шашу – қуаныш айғағы ретінде жасалатын салтанатты дәстүр. Бала туғанда, келін түскенде, алыс сапардан көп күткен жолаушы келгенде, құда келгенде, тағы сол сияқты зор жақсылық, қуанышты күндерде әйелдер құрт-кәмпиттен, күміс тиыннан шашу шашады. Шашылған шашуды тойға қатысушылар теріп алып, балалырына апарып береді. Шашуды әйелдер ғана шашады. Қалжа. «Менің сорлы шешеме қалжа қайда. Қой сат деп әкем барды көрші байға». (С.Торайғыров). Жас босанған әйелге арнаулы мал сойылып берілетін тамақ «қалжа» деп аталады. Жақын адамдар да қалжа әкеледі. Бұл әрі сыйластық, құрмет, әрі босанған әйел сауығып кетсін деген мақсатпен туған елдік дәстүр, ғұрып. Тымаққа салу. Ел арасында «шала туып тымаққа салып өсірген екен» деген сөздер жиі естіледі. Халыққа әдетте шала туған сәбиді осылай өсіретін ғұрып бар. Оның себебі шала туған сәбиді ұстауға, бесікке салуға келмейді, тымақ жылы, әрі бөлеуге ыңғайлы болады. Және сәбидің неше күні кем болса, сонша күн керегенің әр басына ілініп қойылатындығын күн кереге басы арқылы есептеледі. Мысалы: қырық күн кем болса керегенің қырқыншы басынан кейін бала тымақтан

Айыр қалпақ киісіп, Ақырын жауға тиісіп, Батыр болар ма екенсін? Бармақтарын майысып Түрлі ою ойысып, Шебер болар ма екенсін? Таңдайларын тақылдап, Сөзіңді жұрт мақұлдап, Шешен болар ма екенсін?

Тыштырма. Сәбиді бесікке салар кезде бесіктің түбегі тұратын тесікті құрт, ірімшік, тәттілер өткізіп,»тышты», «тышты» деп ырым жасайды және оны тыштырма деп атайды. «Тыштырманы» әйелдер ырымдап бөлісіп, бала-шағаларына үлестіріп береді. Қырқынан шығару. Қазақ халқының ғұмырында жеті, тоғыз, отыз, қырық бір сандары қасиетті деп есептеледі. Мысалы: «Жеті қазына», «бір тоғыз», «үш тоғыз», «қырықтың бірі – қыдыр» деген қағидалар осы сандық ұғымнан пайда болған. Соның бірі баланы «қырқынан шығару» дәстүрі. Әдетте баланың туғанына қырық күн

толған соң ыдысқа қырық бір қасық су құйып шомылдырады. Бұл ресми дәстүр. Оған үлкен әжелер, әйелдер қатысады, кәде беріледі, дастарқан жайылады. Сәбидің қарын шашы алынып, оны сәбидің өзінің киәмәне матаға орап тігіп қояды. Тұсаукесер. «Тұсауды кесейін, Күрмеуіңді шешейін» («Тұсау кесер» жыры). Сәбиді қаз тұрғаннан кейін тез жүріп кетсін деген тілекпен жасалатын ғұрып, ырым. Ол үшін арнайы ала жіп дайындалады. Бұл ала жіп аттамасын деген ұғымнан шыққан. Сол жіппен баланың аяғын кәдімгідей тұсап, оны аяғын жылдам басатын әйелге қидырады. Сүріншек, жайбасар адамдарға кестірмейді. Тұсауы кесілген баланы қолынан ұстап тез жүгіртеді, шашу шашылады. Баланың ата-анасы тұсау кесушінің кәдесін береді. Тұсаукесердің арнаулы жыры бар. Мысалы: «Қаз-қаз балам, қаз балам, Қадам бассаң мәз болам. Тағы, тағы баса ғой. Тақымыңды жаз, балам. Қаз баса ғой, қарағым, Құтты болсын қадамың! («Тұсаукесер» жырынан). Тұмар. Бала ауырғанда молдаларға дұға жаздырып оны үшбұрыштап матаға не теріге тігіп баланың иойнына тағып қояды. Бұл пәле-жаладан, тіл-көзден, ауру-сырқаудан сақтайды деген діни ұғымнан туған. Тұмардың түрлері көп, оны кейде жас төлге, ауырған малға да тағады. Сүндеттеу. Алты – жеті жасқа тол