Қазақ хандығы туралы мақала 10 сынып

Қазақ хандығының 550 жылдығы" шығармашылық бәйгесіне

Біздің тарих – бұл –дағы қалың тарих,

Оқулығы жұп –жұқа бірақ –тағы

Қ.Мырзалиев

Тәуелсіз ел тарихы – отаншылдықтың, ерліктің, елдіктің не екенін дәлелдейтін тамыры терең бай тарих. Елім, отаным деген қасиетті ұғымдар әр адамзаттың өз табалдырығынан басталады. Егемен еліміздің ертеңін нұлы етер «барыс» текті намысты ұрпақ бойында ұлттық сана көрініс тапса, ақыл ойы мен жүрегінде туған жеріне деген сүйіспеншілік орын алса, бұл қоғамымыздың қалыпты дамуы, өркениетке ұмтылу жолындағы нәтижелі көрінісі болып саналмақ.

Тарихқа бір сәт шегінсек...

ХҮ ғасырда қуатты қазақ хандығын құрдық, хандықтың ең алғашқы алып жатқан аумағы Қозыбасы мен Шу аймағы болған. Ал негізін қалаған Жәнібек пен Керей болатын.Қазақ хандығы өз алдына қойған тарихи міндеттердің ішінде қазақ тайпаларының басын қосып, қазақтың этникалық аумағын кеңейту. Осыған қарап, есіл ерлеріміз –Керей мен Жәнібектің қазақ хандығын қуатты елге айналдырып, көркейткісі келгенін көре аламыз.Жәнібектен кейін таққа Керей ханның ұлы Бұрындық отырды. Бұрындықтан соң хан тағына Жәнібектің ұлы Қасым хан болды. Қасым хан тұсында қазақ хандығы саяси, әлеуметтік – экономикалық жағынан дамыды. Алыс – жақын елдерге Қасымның аты әйгілі болып, Қазақ хандығы қуатты, іргелі елге айналды. «Қой үстіне бозтороғай жұмыртқалаған» тамаша бір мамыражай заман болды,алайда тәуелсіз қазақ елі бейбіт өмір сүре алмады. Біз ұзына бойы тарихымызда Ұлы далада небір қиындықтарды басымыздан кешірген, сұрапыл соғыстарды, жойқын жортуылдарды өткерген, сан рет қирап, сан рет бой түзеген «тарихтың тағдырлы көші» дейтін ұзақ жолда жақсыны да, жаманды да көрген; салтанатты да өмір сүрген, хандары алтын сарайда да тұрған, алтын тақта да отырған, іргелес елдермен бейбіт өмір сүре де білген елміз.

Тауқыметті соншама көп кешкен, тағдыры аянышты – езіліп-егілген, жабығып жапа шеккен, тарығып –зарыққан халық жер бетінде екеу болса, соның біреуі – қазақ.

Біздің халқымыз тарихтың қатпар – қатпар қыртыстарына тамырын терең жіберген қиын да қызықты, талайлы тағдыр кешті. Ол негізінен тәуелсіздік жолындағы күреспен өтті. Бүгінгі Қазақстанның алдына уақыт қойып отырған міндеттердің ауқымы мен артар жауапкершілік жүгін әлгіндей оқиғалардың таңбалы тарихи тізбегін, ата – бабаларымыздың жүздеген ұрпақтарының жанын жай таптырмаған азапты ізденістерін ескермей тұрып бағалау да, бағамдау да қиын.

Ежелден қонақжай, даладай дархан қазағым өздігінен ешкімге соқтықпай соғыс ашпаған, қашанда бейбітшілікті ту етіп ұстаған бейбіт халық болған. «Біз қазақ деген мал баққан елміз, бірақ ешкімге соқтықпай жай жатқан елміз. Елімізден құт –береке қашпасын деп, жеріміздің шетін жау баспасын деп найзаға үкі таққан елміз. Ешбір дұшпан басынбаған елміз...Достығымызды сақтай білген елміз, дәм – тұзды ақтай білген елміз» ,- деген Қазыбек бидің сөзі тегіннен тегін емес. Алайда , кең – байтақ жерінде мамыражай тіршілік кешкен бейбіт елге көз алартушылар көп болды.

Өткен жылдар өшкен жоқ, санада тұр,

Талай сауыт тоздырды дала –батыр, - деп ақиық ақын Мұқағали жырлағандай, солардың бәріне халқымыз қарсы тұрып тосқауыл бола білді.Жүгі нарда, қазаны теңде болып көшіп – қонып өмір сүрген ата – бабаларымыз үш нәрсені бойтұмардай сақтап қадірлеген. Ол ел мен жер және ана тілі. Қандай халық болмасын осы үшеуінсіз тәуелсізел бола алмайтынын біздің бабаларымыз қандай көрегенділікпен болжаған десеңізші.Сондықтан да көз алартқан дұшпандарына қасық қаны қалғанша шайқасып, шыбын жанын шүберекке түйді.

Иә, қазақ халқының басынан небір қилы заман өтті. Тарихта аты шулы «Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама» деген қаралы атқа ие болған 1723 жылғы жоңғар шапқыншылығы қазақ жерін ойсыратып кетті.

Қара таудың басынан көш келеді,

Көшкен сайын бір тайлақ бос келеді.

Қарындастан айырылған жаман екен

Қара көзден мөлтілдеп жас келеді...

Елім –ай... – деп күңіренген осынау өлең жолдары тек ән сөздері емес, жоңғардың жойқынында талай боздақтарынан айырылған елдің зары, халық қасіреті.Қаймана қазақ Алқакөлге аялдап, қасиетті Қаратаудың баурайында бас қосты.

ХҮІІІ – ХІХ ғасырларда халқымыз еркіндік пен тәуелсіздігінен айырылды.Азуын айға білеген Ресей үкіметінің құрамына ену қазақ халқы үшін жоңғар шапқыншылығының езгісінен құтылудың жолы болды.Бірақ ұлы держава қазақтардың мойнына отаршылдық қамытын кигізді.Көмек күткен Ресейіміз қазақ халқын аздыра бастады. Ұланғайыр даламыз империя меншігіне айналды. Халқымыздың басынан қара тұман серпілмеді.

Орысқа бодан болған үш ғасырдың ішінде тарихымыз, ар –ожданымыз табанға тапталды. Зұлматтың құрығына түсті. Өзгенің тарихын өзімізге теліп оқыдық. Ұлт ретінде жер бетінен жойылып кете жаздадық. Қазақтың «Қаратаудың басынан көш келеді» деп зарлағаны, Қазтуған жыраудың: «Қайран да менің Еділім» деп қабырғасы сөгілгені; үш жүздің басын қоса алмай Абылайдың пұшайман болуы; Бұқар жыраудың жер тіреп күңіренуі; «Еділді келіп алғаны – етекке қолды салғаны, Жайықты келіп алғаны – жағаға қолды салғаны, Әдіра қалғыр Үш Қиян» деп Мұрат ақынның күйзелгені; «Бас – басына би болған өңкей қиқым, Мінеки, бұзған жоқ па елдің сиқын» , - деп Абайдың қабырғасы қайысатын осы тұс еді.

ХІХ ғасыр империя меншігіне айналған жерімізді азат етеміз деп С.Датұлы, И.Тайманұлы, М.Өтемісұлы, К.Қасымұлы сияқты қазақ батырлары, ХХ ғасырда Б.Әшекеев, Ә.Жанбосынов, А.Иманов сынды батырлар халық көтерілісін бастады.

ХІХғасырдың екінші жартысында Шоқан, Ыбырай, Абай халықты озық елдер қатарына қалыптасуға, білімге шақырса, ХХ ғасырдың бірінші ширегінде Ә.Бөкейханұлы, А.Байтұрсынұлы, М.Дулатұлы, М.Жұмабаев сияқты халық ұлдары ұлт санасын оятты, «елім» деп еңіреп, «халқым» деп қайысты.

1916жылы маусым жарлығына жігіт бермейміз деп қарсылық көрсеткендер оққы ұшты. Өз жерімізде өзіміз қырғынға ұшырап, қуғынға түстік. Мыңдаған жандар өз атамекенін тастап кетуге мәжбүр болды.

1930-1933жылдарда болған адам айтса нанғысыз ашаршылық...

Зиялы қауымды қынадай қырған 1937-1938жылдар...