Қазақ хандығының құрылуы жөніндегі тарихи мақала

ҚАЗАҚ ХАНДЫҒЫНЫҢ ҚҰРЫЛУЫ

Курбанбай Таншолпан Журабаевна

Тарих пәнінің мұғалімі

Шымкент қаласы білім басқармасының

«№1 жалпы орта кешкі мектеп» КММ

Аннотация

Бұл мақалада Қазақ хандығының құрылуы жайлы әр түрлі тарихшылардың ғылыми еңбектеріне шолу жасай отырып, тарихи деректерге сараптама жасалынады.

Кілт сөздер: хан, иранизм, темурид, шейбанид, тайпа, хақан, ру, қолбасшы, келіссөз, билік.

Орта ғасырлық тарихшы Мұхаммед Қайдар Дулати Мырза Моғолстандағы өзара тартысты баяндай отырып және моғол әмірлері жағынан Есен-бұға билігінің қарсылық көрсеткеніне нұсқау жасап, өзінің «Та´рих-и-Рашиди» еңбегінде былай деп жазады: «Ханнан бөлініп шыққан және әрқайсысы өзіне бекініс салған Моғол әмірлері ханға толық бағынбаған. Хан олардың оған қайта оралуы мүмкін деген үмітпен кедергі келтірмеді». Сол кезде Әбілқайыр хан Дешті-Қыпшақты толық иеленді. Ол сұлтандар – джучидтарға шабуыл жасады. Жәнібек хан мен Керей хан одан қашып, Моғолстанға келді. Есен-бұға оларды жақсы қабылдап, оларға Моғолстан батысы Шу өзенінде орналасқан Қозы Башиді берді. Олар сол жерде жақсы тұрып жатқанда өзбек ұлысы Әбілқайыр хан қайтыс болғаннан кейін ыдырай бастап, онда үлкен келіспеушіліктер пайда болады да көптеген адамдар Керей хан мен Жәнібек ханға кетіп қалады, сондықтан адамдар саны екі жүз мыңға жетіп, оларды «өзбек-қазақ» деп атай бастады. Қазақ сұлтандарының билігі 870 (1465–1466) жылдан және 940 (1533–1534) жылға дейін болып, қазақтар Өзбекстанның басым бөлігіне толық билік етті». Шамамен осындай мәліметтерді Мұхаммед Қайдар Дулати Мырза екінші кітабының 33-ші тарауында қайталайды. Абзац аяғын

Мұхаммед Дулатидің мын бір дерегіне сүйенсек: «Керей хан мен Жәнібек ханның (бір жағынан) және Әбілқайыр хан ұлдары (екінші жағынан) арасында үлкен қастастық болған. Сондықтан Әбілқайыр хан ұлдары моғол хандарына қастықты сезінетін, өйткені моғол хандары Керей хан және Жәнібек ханмен бірге әрекет етті». XV ғасырдың 50-ші жылдары шейбанидтер мен тоқа-темуридтер арасындағы бәсекелестік өзінің шарықтау шегіне жетті. Сонымен қатар жасырын күрес ашық дауға көшті. Тіпті әулеттік некелер мен туыстық қарым-қатынастар Дешті-Қыпшақтың екі жетекші әулеттің арасындағы қатал қарсыластықты жеңілдете алмады. Мысалы, Әбілқайырдың үлкен ұлы Шейх Бұдағ Жәнібектің туған бажасы болған, олар екі туған әпкеге үйленген. Сондықтан Жәнібектің ұлы Қасым мен Шейх Бұдағының ұлдары Мұхаммед пен Махмұд анасы жағынан бөле болатын. Дешті-Қыпшақтың саяси өміріндегі маңызды оқиға Махмұда биен Әмір Уәлидің «Бахр аль-асраре» атты еңбегінде баяндалған: «Әбілқайыр хан Дешті-Қыпшақ облыстарында өз ағаларының ұлдарына үстем болғаннан кейін Тоқай-Темір ханның, Жошы хан ұлының кейбір ұрпақтары, мысалы, әкелерінің аттары Тоқай-Темірден шыққан хақандар атауларының тізімінде егжей-тегжейлі атап өтілетін Керей хан мен Жәнібек

Өзбек тарихшысы Б. Ахмедов былай деп жазады: «Көптеген хандар Ибақ хан, Бүрке сұлтан, Жәнібек және Керей Әбілқайырға бағынбады және онымен оның жоғарылаған алғашқы күнінен бастап күрес жүргізді». XV ғасырдың 40-жылдары Керей мен Жәнібек сұлтандары қай жерде болғаны анық емес. Олар Арал теңізінен солтүстікке, Тобылдан Ұлытауға көшті деген жанама айғақтар бар (Асан қайғының толғау әндері). Өз уақытында бұл ерекшелікке академик Ә.Марғұлан назар аударып, Әбілқайыр хан туралы құнды ақпаратты өзінің замандастарына жеткізген. Белгілі ғалым мынаны жазады: «Жәнібек пен Керей сұлтандарын Алтын Ордадан, Шағатай ұлысынан, темуридтер мемлекетінен, сондай-ақ Әбілқайыр ханнан қоныс аударған жауынгерлер қолдады. Ежелгі қазақ тайпаларының шоғырлану процесі Әбілқайырдың көшпелі өзбектер жағында болуымен жеделдетілді.

Ертеректегі айтылып өткен тарихи деректерді сараптай отырып, келесі қорытындылар жасауға болады:

1. Ақын жергілікті тайпалар атынан, олар көрсеткендей Әбілқайыр хан Дешті-Қыпшақ ханы болған деп айтады. Орта азиялық иранизмделген түркілер емес, ежелгі көшпелі дәстүрлері бар қоғам. Қолында қобызы…