Қазақ хрестоматиясы туралы әдеби мақала

«ҚАЗАҚ ХРЕСТОМАТИЯСЫ» - АҒАРТУШЫ ҰСТАЗДЫҢ ӘДЕБИ ЕҢБЕКТЕРІНІҢ ЖИЫНТЫҒЫ

Жақсылық Аяулым Бақытжанқызы

Жамбыл облысы, Тараз қаласы, Тараз сервис және технология колледжі, қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің оқытушысы

Аннотация: В статье говорится, что великий педагог и гениальный писатель Ибрaй Алтынсaрин издал в Оренбурге в 1879 году учебник «Казахский чтец» на русском языке и как писатель написал много стихов, рассказов, примеров и составил прекрасный учебник.

Ключевые слова: Воспитатель - педагог, учебник, творческая деятельность, богатое наследие

Annotation: The article says that IbraiAltynsarin, a great teacher and genius writer, published the textbook "Kazakh Reader" in Russian in Orenburg in 1879 and as a writer wrote many poems, stories, examples and composed a wonderful textbook.

Keywords: Educator – teacher, textbook, creativity, rich heritage.

Қазақ халқының данышпан перзенттерінің бірі - тұңғыш ағартушы, педагог жазушы Ыбырай Алтынсариннің биыл туғанына 180 жыл толады. Ғұмырын туған халқының өсіп-өркендеуі жолына арнаған Ұлы ұстаздың ізденіске, күреске толы өмір жолы мен шығармашылық қызметі, әдеби мұрасы кім-кімді де қызықтырары сөзсіз. Білім шырағын жаққан ұстаз жазушының артына қалдырған мол мұрасы арнайы зерттеудің қазыналы өзегі болып келеді, бола да бермек. Ұлағатты ұстаз, кемеңгер жазушы Ыбырай Алтынсарин 1879 жылы Орынбор қаласында «Қазақ хрестоматиясы» оқулығын орыс әрпімен қазақ тілінде бастырып шығарады. Оқулық Ы.Алтынсариннің өзі шығарған «Бір Аллаға сиынып, Кел,балалар,оқылық!» өлеңімен басталады. Жинаққа қазақ халқының ертегі, аңыздары мен мақал-мәтелдері кеңінен енгізілген.Әрине,тәлімдік,тәрбиелік мәні зор үлкен ізденістен туындаған Ыбырай Алтынсариннің өз туындылары: балалардың түсінік, талғамына лайықталып жазылған өлең, жыр, қысқа әңгімелері жинақталған.

Ы.Алтынсариннің «Қазақ хрестоматиясы» екінші кітабы 1880 жылы Троицк қаласында басылып, шығады. Бұл оқулық жаратылыс пәніне арналған, адам, хайуан, басқа да жан - жануар тіршілік заты туралы жазылған мақалалардан тұрды. Кітаптың алғы сөзінде Ы.Алтынсарин былай деп жазады: «Бұл кітапты құрастырғанда мен, біріншіден, осы біздің ана тілімізде тұңғыш рет шыққалы отырған жалғыз кітаптың орыс-қазақ мектептерінде тәрбиеленіп жүрген қазақ балаларына оқу кітабы бола алу жағын,сонымен жалпы халықтың оқуына жарайтын кітап бола алу жағын көздедім»[1]. Ағартушы ұстаздың орыс әрпімен жазған оқулығы ойлағанындай болмады. Білімге көбіне - көп араб әрпімен жазылған кітаптарымен сусындаған қазақ жастары орыс әрпімен жазылған өз тіліндегі оқулыққа күдіктене қарады.Оған бұл кезеңдегі себеп те жоқ емес-ті. Ы.Алтынсарин белгілі шығыстанушы, ғалым -профессор, орыстан өзге ұлттарға арналған Қазан қаласындағы оқытушылар семинариясының директоры Н.И.Ильминскиймен үнемі хабарласып,хат алысып тұрған. Шығармадағы қазақ даласынан мектептер ашуда,бала оқытуда бұл достықтың игі көмегі де тиеді.

Ы.Алтынсарин, сондай-ақ, Орынбор оқу округінің өзге ұлттарға арналған мектептерінің инспекторы В.В.Катаринскиймен де оқу-тәрбие туралы хат жазысып,пікір алмасқан. Ыбырайдың пікірлес достары арасында ағартушылар А.Алекторов, А.Бессонов, А.Мазохин, В.Григорьевтер болған. Дегенмен, Ы.Алтынсарин олармен қазақ халқының тағдырына қатысты мәселелерде үнемі пікірлес бола бермеген.…