Қазақ күйінің ханшайымы сыныптан тыс жұмыс 10 сынып

Атыра

у облысы Қызылқоға ауданы Жангелдин

ауылы Миялы орта мектебінің кіт

апхана меңгерушісі

Қуанышева Айжамал

Қазақ күйінің – ханшайымы

Мақсаты: 1) Дина Нұрпейісованың өмір жолымен, шығармашылығымен оқушыларды таныстыру, күйлерін нақышына келтіре орындауға дағдыландыру; 2) Ізденуге, білуге,өз ойларын қосуға машықтандыру. Сөздік қорларын молайту; 3) Домбыра мен күй өнерін насихаттай отырып,оқушыларды елін,жерін сүюге тәрбиелеу.

Көрнекілігі: Д.Нұрпейісованың суреті, кітап көрмесі, дәйексөздер, слайдтар.

Барысы: 1 – жүргізуші: Тәуелсіздікпен тұспа – тұс келген дүлдүл күйші Дина Нұрпейісованың туған күніне орай кітапхана кеңесінің ұйымдастыруымен өткелі отырған «Қазақ күйінің – ханшайымы» атты кешімізге қош келдіңіздер!

2- жүргізуші: Күй — қазақтың бағына біткен дара өнер, қастерлі дүние. Ұлы таланттар сан ғасырлық тарихымызды домбыра үні арқылы күй құдіретімен жеткізген. Алып даланың сырлы сазын мұңлы күймен жеткізе білген Қорқыт, Кетбұға, Асан қайғы, Қазтуған, Құрманғазы секілді ұлы тұлғалардың ізін басып, дәстүрін жалғастырып, бүгінгі күнге жеткізген дәулескер күйшілер сирек. Сол сиректердің бірі әрі бірегейі — әйгілі күйші Дина Нұрпейісова.

І бөлім: «Дүлдүл күйші - Дина» (өмірбаяны)

1-оқушы: Дина Нұрпейісова 1861 жылы Батыс Қазақстан облысының Жаңақала ауданына қарасты Бекетай құмы деген жерде дүниеге келген. Әкесі Кенже мен анасы Жаниха елге сыйлы, қадірлі адамдар болған. Әкесі Кенже — тұлпар баптап, күреске түскен, күй тартып, ән шырқаған сері кісі. Күйші ананың туа біткен өнеріне әкесінің ықпалы аз болмаған. Ол тоғыз жасында-ақ, күйдің пірлері Құрманғазы, Дәулеткерей, Мүсірәлі, Түркеш, Ұзақ, Байжұма секілді күйшілердің күйін нақышына келтіре тартып, ел арасында «күйші қыз» атанып, көзге түскен. 2-оқушы: Қаршадай күйші қыздың даңқын естіп білген Құрманғазы Сағырбайұлы арнайы іздеп келген. Оның домбыра шертісіне тәнті болған дәулескер күйші батасын береді. Кейін күйші қызды көзінен таса қылмай, үнемі бағдарлап жүреді. Домбыра тартудың тылсым сырларын үйретеді. Күйші Құрманғазы атамыз — шешеміздің өнер жолындағы тұсауын алғаш кескен адам. Күйші жайында шешем: «Құрманғазы бізге жақын ағайын болатын. Біздің үйге келіп жүргенде күйлерін талай тыңдадым. Бірде әкем Құрманғазыдан менің домбыра тартқанымды өз көзімен көріп, егер көңілімнен шықса қол ұшын беруін өтінді. Осыдан кейін той-жиында онымен жиі кездесетін болдым.Одан домбыра тартудың қыр-сырын үйрендім», — д

3-оқушы: Дина Нұрпейісова 1880 жылы Беріш ішіндегі Бесқасқа руынан шыққан Тұрманұлы Қанас деген жігітке тұрмысқа шығады. Қанас пен Динадан Нұрпейіс атты бір ұлы болған. Алайда, алғашқы перзенті дүниеге келген соң Қанас көп кешікпей қайтыс болады. Дина ата салтымен қайын інісі Шәпекке қосылады. Күйеуінің атын атамайтын дәстүр бойынша Дина әжеміз күйеуі Шәпекті «Жәпек» деп атайтын болған. Кейбір деректерде «Жәпек» деп жазылуы содан. Динаның алғашқы перзенті Нұрпейіс 14 жасында қайтыс болады. Кейін ел ішінде санақ жүргенде ата- бабамыздың салтымен атасының атын атай алмаған Дина фамилиясының орнына қайтыс болған тұңғышы Нұрпейістің есімін атаған. Міне, Динаның Нұрпейіс келіні атануының сыры осында. Жәпек пен Дина бақытты ғұмыр кешіп, берекелі жанұя құрған.

4-оқушы: Ең алғаш 1937 жылдың күзінде Алматыға келген Дина Нұрпейісова халық таланттарының ІІ республикалық слетіне қатысады. Ол өзінің ғажайып күйшілік шеберлігімен көрерменді таң қалдырып, байқаудың бірінші жүлдесін жеңіп алады. Осыдан кейін Дина есімі елге белгілі бола бастайды. Қазақ филормониясына қызметке қабылданады. 1937 жылы Қазақ ССР-інің еңбек сіңірген өнер қайраткері деген құрметті атақ алады. 5-оқушы: 1939 жылы Мәскеуде халық аспаптарында орындаушылардың Бүкілодақтық байқауы өтеді. Бірінші турға екі мың адам қатысады. 200-дей адам екінші турға өтеді. Үшінші турға өткен ең таңдаулы 53 адамның және бірінші орынға ие болған тоғыз адамның қатарында болады. 1944 жылы Ташкентте Қазақстан мен Орта Азия республикалары музыкасының үшінші он күндігі өтеді. Бұл өнер мерекесіне сексен үш жасқа келген де қатысады. Осы өнер мерекесінде жасы ұлғайса да қайратынан қайтпаған Дина Нұрпейісова тыңдаушыларды таңдай қақтырады. Осы жылы Құрманғазы атындағы халық аспаптары оркестрінің онжылдық тойына сәйкес Динаға Қазақ ССР-інің халық артисі деген атақ береді.

Күй: «Қосалқа»

ІІ бөлім: «Күй анасы - Дина» (шығармашылығы)

1-жүргізуші: Дина Нұрпейісова - қазақ музыка мәдениетінің аса көрнекті қайраткерлерінің бірі. Оның есімі Қазақстанның түкпір-түкпіріне, тіптен Одақ көлеміне де кеңінен мәлім. Халық Динаны күйлері ел арасына кең тараған дарынды күйші әрі тамаша добырашы ретінде біледі.

2-жүргізуші: Ұлы Құрманғазының қадірлі шәкірті, лайықты мұрагері халықтың аспаптық творчествосының тамаша дәстүрін табыс еткен ғажайып дарын. Динаның қанатты өнері халқының рухани асыл қазынасы ретінде бүгін мен болашаққа қызмет көрсете бермек.

1-оқушы: Динаның әсем сазды аяулы күйлері осынау жар қызығын көріп, бала бақытына мейірленген жылдарда