Қазақ күйлерінің тарихы туралы эссе

Жоспарлы зерттеулердің ғылыми жаңалығы

Елбасымыз Н.Ә. Назарбаев «Жаңа тұрпатты жаңғырудың ең басты шарты – сол ұлттық кодыңды сақтай білу. Онсыз жаңғыру дегеніңіздің құр жаңғырыққа айналуы оп-оңай. Мен барша қазақстандықтар, әсіресе, жас ұрпақ жаңғыру жөніндегі осынау ұсыныстардың маңызын терең түсінеді деп сенемін» деген болатын. Ендеше,қазақ халқының аспаптық шығармашылығының мәйегі күй десек, ол қазақ мәдениетінен кең орын алған атау. Күй сөзі - аспаптық музыка сыбызғы, қобыз, домыраға арналған шығармаларға қатысты қолданылады. Біз көптеген атақты күйлердің тарихын білеміз. Мысалы, “Шұбар Ат”, “Арман”, “Ақсақ құлан” және тағы да басқа күйлер. Алайда бүгінгі уақытқа дейін аз зерттелген күйлердің саны өте көп. Мысалы, күйлері көпке дейін қазақ музыкасы саласында аз зерттеліп, насихатталуы кемшіндеу болып келгенімен, соңғы кездері кеңінен қолға алына бастады. Осыған орай, Қазақстанның дәстүрлі музыкасы күй тарихын зерттеген ғалымдарды таныстыра отырып, бүгінгі уақытқа дейін аз зерттелген күйлерді тауып, ол күйлердің тарихын және ерекшеліктерін халыққа таныстыру, яғни ашып көрсету болып табылады.

I тарау. Қазақ күйлерінің тарихына шолу

Қазақтың күй өнерінің айрықша дамыған кезеңі ХҮІІІ-ХІХ ғасырларға тиесілі. Бұл қазақ күйлерінің аймақтық мектептерінің қалыптасқан, әртүрлі күйшілік үрдістердің шеру құрған жасампаз дәурені болды. Осы күнгі ұланғайыр күй өнерінің барлық інжу-маржаны сол кезде түбірленіп туындады. Кеңестік дәуірде домбыра өнерін одан әрі көркейтуді көздеп жазба нота оқуы енгізілгеннен кейін, еркін дамыған күй жаңа арнаға түсті. Ал, ескі ұлттық күй мектебінің қарқыны керісінше бұрынғыдан әлсіреп кетті. Бүгінгі күнде сол әлсіреп , ұмытылып бара жатқан күйді қайтадан халыққа жаңғырту.

«Күй» сөзі түрік тілдерінің деректерінде XI ғасырдан бері белгілі. Ахмет Жұбановтың еңбегінде «күй» сөзіне мынадай пікірін білдіреді: Қазақта «күй» түрінде айтылатын шағатай, ұйғыр тілдерінде, анатоль түрік тілінде «көк» болып айтылуы. Қаймағы бұзылмай жеткен бұл өнердің бір шыңы домбыра күйлері. Бұл мұра ғасырдан ғасырға іріктеліп, сұрыпталып, сүргіленіп, түрленіп жеткен халықтың өзімен бірге дамып, қалыптасып отырған.

Белгілі зерттеуші Хайролла Жүзбасовтың пікірінше домбыра сөзі «дөпбұра», «дәлбұра», «дембұра» деген сөздердің тізбегі арқалы жасалған. Бұл белгілі бір логикаға бағындырылған…