Қазақ тарихындағы әліпби тақырыбы бойынша баяндама

«Қазақ тарихындағы әліпби»

/баяндама/

Қазақстан Республикасының Президенті Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев 2017 жылы 12 сәуірдегі «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» мақаласында: «Біріншіден, қазақ тілін біртіндеп латын әліпбиіне көшіру жұмыстарын бастауымыз керек. Біз бұл мәселеге неғұрлым дәйектілік қажеттігін терең түсініп, байыппен қарап келеміз және оған кірісуге Тәуелсіздік алғаннан бері мұқият дайындалдық»-деп айтқан еді.Міне бұл сөз ақиқатқа айналып, 2017 жылдың 26 қазаны Қазақ тарихында латын қарпіне негізделген Әліпбидің жаңа нұсқасы бекітілген күн болып қалды.Бұл күні ҚР Президентінің «Қазақ тілі әліпбиін кириллицадан латын графикасына көшіру туралы» №569 Жарлығы шықты.

Біздің қазіргі кирилл әліпбиі нұсқасындағы қазақ әліпбиі - Қазақстан Республикасының мемлекеттік тілі, сонымен қатар Ресей, Өзбекстан, Қытай, Моңғолия жəне т.б. елдерде тұратын қазақтардың ана тілі. Қазақ тілі түркі тілдерінің қыпшақ тобына, соның ішінде қарақалпақ, ноғай, қарашай тілдерімен бірге қыпшақ-ноғай тармағына жатады, түркітілдес қырғыз, татар, башқұрт, қарашай-балқар, қырым, құмық, татар тілдеріне жақын.

Қазақ әліпбиі де графикасы да бірнеше рет өзгеріске ұшырағаны тарихтан белгілі: Орхон-Енисей жазбалары–Түркі халықтарының көне дәуірдегі ұзақ ғасырлық мәдениетімен тарихы тұрғысынан баға жетпес құнды дүние. Х ғасырдан ХХ ғасырға дейін 900 жыл бойы Қазақстан аумағында 1929 жылға дейін араб әліпбиі мен графикасы қолданылды.

ХХ ғасырдың басында Ахмет Байтұрсынұлы ұсынысымен қазақ фонетикасының ерекшеліктері ескеріліп жасалған, араб графикасына негізделген «төте жазу» пайдаланылып, 1929-1940 жылдар аралығында латын графикасына негізделген әліпбиді жазу жүйесіне енгізді. 1929 жылғы 7 тамызда КСРО Орталық Атқару Комитеті мен КСРО Халық Комиссарлары Кеңесінің Президиумы латындандырылған жаңа әліпби – «Біртұтас түркі алфавитін» енгізу туралы қаулы қабылдады. 1940 жылғы 13 қарашада «Қазақ жазуын латындандырылған әліпбиден орыс графикасы негізіндегі жаңа әліпбиге көшіру туралы» заң қабылданды. Міне, бір ғасырдың ішінде арада әр он жыл сайын әліпби ауысып, түркітілдес халықтар бір-бірімен жазуы мен әліпбиі арқылы ұғыныса алмайтын деңгейге жетті.

Елбасымыз Н.Ә.Назарбаев 2012 жылғы 14 желтоқсандағы «Қазақстан – 2050» Стратегиясы қалыптасқан мемлекеттің жаңа саяси бағыты» атты Қазақстан халқына Жолдауында: «Мемлекет өз тарапынан мемлекеттік тілдің позициясын нығайту үшін көп жұмыс атқарып келеді. Қазақ тілін кеңінен қолдану жөніндегі кешенді шараларды жүзеге асыруды жалғастыру керек. Біз 2025 жылдан бастап әліпбиімізді латын қарпіне, латын әліпбиіне көшіруге кірісуіміз керек. Бұл – ұлт болып шешуге тиіс принципті мәселе. Бір кезде тарих бедерінде біз мұндай қадамды жасағанбыз. Балаларымыздың болашағы үшін осындай шешім қабылдауға тиіспіз және бұл әлеммен бірлесе түсуімізге, балаларымыздың ағылшын тілі мен интернет тілін жетік игеруіне, ең бастысы – қазақ тілін жаңғыртуға жағдай туғызады» – деп латын әліпбиіне көшудің қажеттілігін атап өтті.

Латын қарпін пайдалануға Түркі мемлекеті 1928 жылы көшсе, Өзбекстан, Әзірбайжан мемлекеттері КСРО ыдырағаннан кейін ауысты. Cол елдердің тәжірибесіне қарасақ, мысалы, Өзбекстан 1928 жылға дейін өзбек тілі араб әліпбиін қолданып, 1928-1940 жылдар аралығында жазулары латын әліпбиі негізінде қалыптасса, 1940-1992 жылдары кириллица қарпін қолданды. 1993 жылы өзбек тілі қайта латын әліпбиіне көшіп, қазіргі кезге дейін қолданып келеді. Сол сияқты Әзірбайжан мемлекетінде 1925 жылдарға дейін ресми әліпби рөлін араб тілі атқарса, 1926-1939 жылдары латын әліпбиін қолданды, 1940-2001 жылдары кириллица, 2001 жылы қайта латын әліпбиіне көшті. Латын қарпіне қазіргі уақытта барлық түркітілдес халықтар көшті, олардың мемлекеттік тілінің өзгеріске ұшырау реформасы Қазақстандық ғалым-лингвисттер тарапынан зерттеуге алынып, біқатар жұмыстар жүргізілді.

Еліміздің латын әліпбиіне көшуі- ұлтымыз үшін жасалған маңызды қадамның бірі. Ағартушы-педагог, ғалым, ұлт ұстазы Ахмет Байтұрсынұлы: «Ұлттың сақталуына да, жоғалуына да себеп болатын нәрсенің ең қуаттысы – тілі»- деген. Сондықтан мемлекеттік тіл мәселесі зор жауапкершілік жүктейді.

Алаш қайраткерлері де латын әліпбиін жазу-сызуда қолданды. Бұл біз үшін таңсық дүние емес. Латын әліпбиі әлемде кеңінен қолданылады. Латын әліпбиі біздің заманымыздан бұрынғы VII ғасырда Римде грек және этрус әліпбиінің тармағы ретінде пайда болып, біздің заманымыздың I ғасырында қалыптасқан. Орта ғасырда латын әліпбиі Еуропаға тарап, Африка, Америка және Азия халықтары пайдаланды. Қазіргі латын әліпбиінде 25 әріп бар.

Филология ғылымдарының докторы, профессор Әлімхан Жүнісбек: «Латын әліпбиіне көшудің қиыншылығы қазіргі біздің қолданып жүрген әліпбиіміз қазақтың төл әліпбиі емес, орыс тілімен араласып кеткені, бізге өзге тілден енген дыбыстар араласып кетсе, онда кедергілер туындайтынын, латын әліпбиіне төл дыбыстарымызды баптап, соның аясында көшуін және қазақ жазуына тек әліпби ауыстыру ғана емес, түбегейлі реформа керек екенін, ол реформа үш мәселені дыбыс, әліпби және емле ережені бірдей қамтиды – деп айтты.