Қазақ тілі мен әдебиетін оқыту әдіс-тәсілдері

Қазақ тілі мен қазақ әдебиеті сабағында әдіс-тәсілдерді қолдану арқылы оқушылардың қызығушылығын арттыру.

Бүгінгі ұрпақ – тарихи кезеңде өмір сүріп, ұлттың, елдің, жердің болашағы үшін үлкен жауапкершілік міндетін арқалап отырған ұрпақ.

Ғасырлар бойы бабаларымыздың арманына айналған Тәуелсіздігімізге қол жеткізіп, егемендікті еншілеген ұрпақ. Олардың болашақта ұлттық дәстүр мен салт-сананы берік сақтаййтын, саналы да парасатты болып өсуінің бір кілті ұстазда деп білеміз.

Нағыз ұстаз қай ғасырда да - ұстаз болып қала бермек.Ұстазға қойылатын талап мен тілек қаашан да ортақ. Ол - Білімділік, Имандылық, Парасаттылық.

Жас ұрпақтың жаңаша ойлауына, олардың біртұтас дүниетанымының қалыптасуына әлемдік сапа деңгейіндегі білім, білік, негіздерін меңгеруіне ықпал ететін жаңаша білім мазмұнын құру- жалпы білім беру жүйесіндегі өзекті мәселенің бірі.

Жаңа типті қазақ мектептеріне өз халқының әдет-ғұрпын, тарихын жақсы білетін,өмір ағымын жете түсінетін, ойшыл, білімді, жаңалыққа жаны құмар ұстаздар керек.

Қызығу деп біз бір нәрсеге асыра, артығырақ зейін аударуға бағытталған қатынасты айтамыз немесе бір нәрсемен танысуға, соны зерттеуге, қабылдауға құмарту.

Қызығу - адамның білімге құмарту сезімін тудыратын, білім қорын өсіретін, психикалық тіршіліктің мазмұнын байытатын қозғаушы күш.

Қай елдің болсын өсіп өркендеуі өркениетті дүниеде өзіндік орын алуы оның ұлттық білім беру жүйесінің қалыптасуына, даму бағытына тікелей байланысты. Себебі қазіргі кезде әр адамның болашағы оның алған білімінің сапасы мен көлеміне қарай сарапқа салынады. Өмір ағымына тек білімі мен білігі жоғары адамдар ғана ілесе алады. Сондықтан сол мемлекеттік стандартқа сай, жан-жақты дамыған, шығармашыл тұлға қалыптастыруымыз керек. Оқыту мен оқу, үйрету мен үйрену үнемі бір-бірімен астасып жатыр. Сондықтан оқу барысында қашанда баланың пәнге деген қызығушылығын арттыру, шығармашылық қабілеттерін дамыту керек.

Оқу процесінің жеделдеуіне байланысты қазақ тілі пәнін заман талабына сай, әр түрлі әдіс-тәсілдерді қолданып жүргізу қажеттілігі туып тұр. Қазақ тілін оқутыда ойын түрлерін пайдалану оқушының басқа тілді үйрене алмаймын деген сенімсіздігін сейілтіп, тілді үйренуге ынтасын арттырады.

Оқыту әдістемесі – педагогиканың күрделі саласының бірі – дидактикалық тарауынан қаралады. Дидактика (оқыту теориясы) гректің –оқытамын деген сөзінен шыққан. Дидактиканың негізгі проблемалары оқу процесінің заңдылықтарын, принциптерін және оқытудың тиімді әдістемелерін көрсетеді. Ал, қазақ тілінен оқушыларға білім беруде – оқыту әдістері жоғарыда айтылған заңдылықтар мен принциптерге сүйенеді.

Сабақ- оқытудың барлық кезеніңде мұғалім мен баланың бірлесіп істейтін тиімді әдістердің жүйесіне назар аударылады.. Қазіргі сабақтың түрлері мен өткізу әдістері туралы көптеген педагог-ғалымдар жылдар бойы ізденіс жасап, ұтымты пікірлер айтып келеді.

Оқушыларды пәнге қызықтыру арқылы сабаққа ынтасын арттырып, оны бірте-бірте тұрақтандырып қалыптастыру қажет. Оқу жоспары мен бағдарламасы, оқулық пен көрнекілік құралдар, мұғалімдердің дидактикалық жағынан тәжірибесі мен кәсіби шеберлігін арттыру тіл пәнін оқытудың сапасын жетілдіретін басты белгілері деп білеміз.

Мұғалім оқытудың әдістері мен тәсілдерін шебер меңгеруі арқылы қазақ тілін оқытуда оқушыларға тиянақты, сапалы білім беруге болады. Ол жақсы ұйымдастырылған оқытушы мен оқушы арасындағы қызметтінен көрінеді.

Қазақ тілін оқыту барысында тақырыптың мазмұнына сай білім берудің әр түрлі әдіс-тәсілін қолдану ерекшелігін меңгерген жөн. Ғалымдар пікіріне сүйене отырып, қазақ тілі оқыту әдістерінің түрлерін топтастыруға болады

Баяндау әдісі, түсіндіру, әңгіме, сұрақ-жауап.

Кітаппен жұмыс әдісі.

Көрнекілік әдісі.

Техникалық құралдармен жұмыс істеу әдісі.

Жаттығу әдісі.

Іс жүзінде осы жоғарыда аталған әдістің түрлерін кеңінен

қолдану арқылы оқушыларға сапалы білім беруге болады.

Сабақ- мұғалім айнасы. Мектепте қазақ тілін оқытудың негізгі міндеттерін оқушыларға сауатты жазуға, өз ойын, сөзін еркін сөйлеп, әдеби тіл нормаларын жаттықтыру, әдепті, мәдениетті сөйлеуге үйретуді, жан-жақты тәрбиелі азамат болуға тәрбиелеуді, қазақ тілін оқыту әдістемесін педагогика ғылымының жетістіктерімен ұштастыра алатын, шығармашылыкпен еңбек ететін, ғылыми дүниетанымы кең ұстаз ғана атқара алады.

Қай сабақ болмасын, оқушыларды ізденіске баулу керек. Оны жүзеге асырудың бірден-бір жолы – сабақ процесінде ойын түрлерін тиімді пайдалану.

Сабақта ойынды тиімді пайдалану оқушылардың сабаққа деген қызығушылықтарын, танымдық белсенділіктерін арттырып қана қоймайды, сонымен қатар олардың талабын ұштатастырып, ой-өрісін кеңейтуге, іздену қабілеттерін дамытуға әсерін тигізеді

Оқушыларды сабаққа қызықтыру үшін концерт-сабақтар, практикум-сабақтар, жарыс сабақтары,

той сабақтары сияқты сабақ түрлері мектептерде өткізіледі. Сабақта өтілетін негізгі

материалдарды жоғалтып алмай, оқытудың әр түрлі әдіс-тәсілдерін дұрыс меңгерген жөн.

Қазақ тілі пәні мұғалімнің іс-тәжірибесінің молдығы, шығармашылықпен жұмыс істеуі келешек ұрпағымыздың сауатты, білімді, жан-жақты саналы азамат болып өсуіне ықпалын тигізбек. Яғни, сабақтың білімдік мазмұны мен тәрбиелік мәнін бірлікте қарау ұстаздың негізгі мақсаты.

Ойын түрлері дұрыс қолданылып өткізілген сабақта оқушының қазақ тілін үйренуге деген ықыласы арттырып, сол тілде сөйлеп үйренуге, тілді білуге қызығушылығын оятады.. Оқушылар білімді ойын арқылы да алады. Сабақта ойын арқылы білімін шыңдап,ой-өрісін кеңейте алады. Оқушының жас ерекшелігіне, зейініне сай ұйымдастырылған ойындар баланың ақылын, дүние танымын кеңейтеді, мінез-құлқын, ерік-жігерін қалыптастырады және сабаққа қызығушылақтарын арттырады.

Оқушылардың сабақтағы қызығушылығы мен белсенділігін қалыптастырудың

жолдары сан – алуан.

Оқыту процессінің әр түрлі сатысында ойын түрлері танымдық мақсатты көздей отырып әр түрлі формада қолданылады. Бастауыш сыныпта заттың түріне қызығушылық басым болады. Сондықтан олардың өзіндік дара қабілетін дамыту керек. Орта буындағы оқушыларға өз бетінше іздену мақсатындағы жұмыстарды беріп, ойын түрлерін шығармашылық түрінде ұйымдастыру пайдалы. Жоғары сынып оқушыларына білім алудың белсенді формалары қалыптасып дамиды.

Бұл сыныптарда ойын түрлері шығармашылық мәнде, мақсатты жүргізіледі.

Сабақтағы ойын түрі – ұжымдық еңбек, сондай-ақ тәрбиелік мәні зор тәсілдерге жатады. Ойын барысында оқушының қабілеті, іскерлігі көрінеді. Мұғалім әр оқушының жұмысын бағалауға мүмкіндік алады. Ойын оқушыны бірігіп жұмыс істеуге үйретеді, іздендіру, іздену дағдыларын қалыптастырады.

Ойын түрлерін қолдану арқылы жаңа тақырыпты жеңіл де тиянақты, нақты түсіндіруге, меңгеруге жағдай жасалып, ол оқушының санасында берік сақталады.

Қазақ тілі сабақтарында ойын түрлерін мынадай мақсаттармен қолдануға болады:

1.Тән дыбыстарды дұрыс меңгерту.

2. Дұрыс оқу дағдысын қалыптастыру.

3. Лексиканы меңгерту.

4. Грамматикалық, морфологиялық құрымдарды меңгерту.

5. Оқушының ойын дамыту, дұрыс айту, жазу, оқи білу дағдыларын қалыптастыру.

Оқушыларды шығармашылық жұмысқа баулып,олардың қызығушылығын арттыра түсу үшін, әр түрлі әдіс-тәсілдерді қолдануға болады.

1. Тақырыпты мазмұнына қарай жинақтау.

2. Арнаулы бір тақырыпта пікір талас тудыру.

3. Логикалық ойлауын дамытатын ойындармен берілген тапсырмаларды шешу (сөзжұмбақ, құрастырмалы ойындар).

4. Берілген тапсырманы түрлендіру бағытында жұмыс (мәтін мазмұнын өңдеу, шағын әңгіме мәтінін құру т.б.).

5. Әңгіменің ұқсастығын салыстыру, бөліктерге бөлу, ат қойғызу.

6. Қиялдау арқылы сурет салғызу, рөлге бөліп оқыту.

7. Ұнатқан кейіпкеріне мінездеме беру.

8. Ой шапшаңдығын, сөз байлығын дамытуда өлең шұмақтарын құрастыру.

Жаңа буын оқулықтары шығармашылық пен ізденушілік, жаңашылдықты талап етеді.

Оқушыларға білім жүйесін терең әрі тиянақты беру үшін оқыту әдісін жетілдіру әр

ұстаздың негізгі міндеті.

Өзімнің іс-тәжиребеме сүйене отырып, сабағымда әр түрлі педагогикалық технологияларды басшылыққа аламын. Жаңа технологиялық әдістерді пайдалана алу оқушылардың ойлана білу қабілеттерін дамытады, олардың білім сапасын жақсартады, ой-өрісін кеңейтеді, есте сақтау қабілеттерін дамытады. Тілді үйренуге тек ойынмен ғана қызықтыруға болады. Сабақ өткізу барысында түрлі ойын түрлерін қолданамын. Оларды жана сөздерді игеруде де, өткен сабақты қайталауда, жаңа тақырыпта да лайықты қолдануға болады. Мысалы: «Қай әріпті жоғалттым?», «Дұрыс-бұрыс», «Сақина салу», «Сөзді жалғастыр», «Суреттер мен сөздерді жұптастыру», «Қара да жаз», «Аралас әріптерден сөз құрау» және т.б көптеген ойын түрлері, үлттық ойын түрлерін де тақырыпқа лайықтап пайдалану ғасырлар бойы тамаша дәстүрімізді қайта жандандырып, ұрпақтар бойына сіңіруге үлкен көмегін тигізеді және салт-дәстүрімізді саналы түрде сезініп өседі.

«Ой қозғау» ойыны модульдік тақырыптарды өткенде өте тиімді «Арқан тартыс» (білім тартысы) ойыны, «Орамал тастау» ойыны, «Бәйге» ойындары грамматикалық және морфологиялық тақырыптарды қайталауда пайдалануға болады. Диалог құру мақсатында «Телефон» ойыны өте ұтымды. Бұл ойында оқушылардың сұрақты, жауапты дұрыс құруына, сөйлесу мәнеріне көніл бөлуге болады.

Оқушылардың сабақта қызығушылықтарын арттыру мақсатында әр түрлі тест жұмыстарын жүргізу, тірек-сызбалар құру арқылы сабақтың тиімділігі арта түседі.

Тірек-сызбалар арқылы әр түрлі тапсырмалар ұсынуға болады.

1. зат есім + етістік, сын есім + зат есім,т.б

2. зат есім + зат еім тудырушы жұрнақ + көптік жалғау + Барыс септік

3. етістік + тұйық етістік тудырушы жұрнақ + Табыс септік

«Басқатырғы» ойындары, «Адасқан буындар» ойыны, «Иә немесе Жоқ» ойыны, «Ойлан да, орнына қой» ойыны, семантикалық карталар толтыру, тақырып бойынша ассоциация құру, синквэйн әдісін қодану – бұнын бәрі оқушылардың сабақта қызығушылықтарын арттыра түседі білім сапасын көтереді.

Сын тұрғысынан ойлауды дамыту бағдарламасы – әлемнің түкпір-түкпірінен жиылған білім берушілердің бірлескен еңбегі. Тәжірибені жүйеге келтірген Джинни Л.Стил, Куртис С.Мередит, Чарльз Тэмпл. Жобаның негізі Ж.Пиаже, Л.С.Выготский теорияларын басшылыққа алады. Мақсаты барлық жастағы оқушыларға кез келген мазмұнға сыни тұрғыдан қарап, екі ұйғарым бір пікірдің біреуін таңдауға саналы шешім қабылдауға сабақтарда үйрету. Біздің елімізге Джордж Соростың ашық қоғам институты, “Сорос-Қазақстан” қоры арқылы келген бұл технология орыс және қазақ тілдерінде мектеп тәжірибелеріне ене бастады.

“Сын тұрғысынан ойлау” ұғымы белгілі бір идеяларды қабылдай отырып, оның неге қатысты екенін зерттеу, оларды жеңіл септикалық ойларға қарсы қоя білу, салыстыра алу, сол идеяларға қарсы көзқарастармен тепе-теңдікте ұстап зерттеу, оларға сеніммен қарау деп түсіндіреді авторлар.

Белгілі ғалым Дайана Халперн «Сыни ойлау – ойлаған нәтижеге жету үшін танымдық техникаларды пайдалану арқылы шығармашылықпен әрі қарай бағыттай ойлану14 .53.

Сыни ойлау – белгілі бір мәселе туралы бар идеяларды жинақтап оларды қайта ой елегінен өткізу және шешім қабылдаумен аяқталатын күрделі психологиялық үрдіс» екенін атап көрсеткен. Сыни ойлау – адам өмірінің бір саласы. Себебі, бұл философия адамдарға көптеген жолдар мен шешімдер ішінен маңызды әрі пайдалы екенін, тек қажетті ақпараттарды ғана жинақтап, жаңа білімді бұрынғыдан ажырата алуға көмектеседі. Сыни ойлауды дамыту технологиясының дәстүрлі оқытудан басты айырмашылығы – білімнің дайын күйінде берілмеуі.

Сын тұрғысынан ойлау – оқу мен жазуды дамыту бағдарламасы. Оқушыны мұғаліммен, сыныптастарымен еркін сөйлесуге, пікір таластыруға, бір-бірінің ойын тыңдауға, құрметтеуге, өзекті мәселені шешу жолдарын іздей отырып, қиындықты жеңуге баулитын бағдарлама.

Технологияның басты мақсаты – дамыта оқыту негізінде “Сын тұрғысынан ойлау арқылы оқу мен жазуды дамыту” бағдарламасын іске асыру, балаларға терең білім беру. Бұл бағдарлама Қазақстан қоры жанынан 1998 ж. қазан айынан бастап жүргізіліп келеді. Жаңа технология ретінде ең озық әдістерді дер кезінде игеру, іздену арқылы бала бойына дарыту, одан өнімді нәтиже шығара білу – әрбір ұстаздың басты міндеті. RWCT бағдарламасы – ағылшын тілінен аударғанда “Сын тұрғысынан ойлау үшін оқу мен жазу” дегенді білдіреді. Бұл бағдарлама…