Қазақ тілі мен әдебиетін оқытудағы жаңашыл технология

Қазақ тілі мен әдебиетін оқытуда Қ.Бітібаеваның

инновациялық технологиясы

Қ.БІТІБАЕВАНЫҢ «ОЙ ТАСТАУ, ОЙЛАНТУ, ОЙЛАУ»

ТЕХНОЛОГИЯСЫ

Дюсембинова Назира Ермуханқызы

№19 ОМГ МДШО

қазақ тілі мен әдебиеті кафедрасының

мұғалімі. Алматы облысы, Талдықорған қаласы

Қазақстан Республикасының Президентінің: «Ұлттық

бәсекелестік білімділік деңгейімен айқындалады. Қазіргі

заманда жастарға ақпараттық технологиясымен байланысты

әлемдік стандартқа сай мүдделі жаңа білім беру өте қажет» -

деген бағдарлы сөзі педагогтардың алдына қойылар

міндеттерді де саралайды. Бәсекеге барынша қабілетті

қоғамға ену мақсатын алға қойып отырған еліміздің білім

беру саласында нәтижелі ізденістер бастау алуда.»

Қазіргі заман талабы, бүгінгі өскелең өмір қарқыны

мұғалімдер алдына ерекше маңызды, әрі жауапты талаптар

қоюда.

Мақсатқа қол жеткізудегі оқушы мен мұғалімнің жүйелі,

тұжырымдамалы, нормативті, объективті, көпнұсқалы

әрекеті. Қазақстанның еңбек сіңірген мұғалімі, КСРО

Мемлекеттік сыйлығының лауреаты, Қазақстан Республикасы

педагогика ғылымдары академиясының академигі Бітібаева

Қанипа Омарғалиқызы – әдебиетті оқытудың өрісі кең, өзгеше

жүйесін қалыптастырып жүрген шын мағынасындағы ұстаз,

санаулы тұлғаларымыздың бірі.

Ұстаздың «Ой тастау, ойланту, ойлау» технологиясы

әдеби айтыс, пікірлесу, диологиялық әңгіме, проблема шешу,

іздену сияқты өнімді әдістермен қатар оқушылардың өз

бетімен ізденуіне, зерттеу жұмысына негізделеді. Жобалау,

модель жасау, оқушыларды өз беттерімен жаңа өнім жасауға

бағыттау – ұстаз технологиясының ең негізгі алтын діңгегі.

Оның барлығында оқушы жеке тұлға, дара субъект ретінде

қабылданады. «Біздің бүгінгі күні алдымызға қоятын негізгі

мақсатымыз – тілді қадірлеп, мәдениетті дамыта білетін,

біздің жолымызды ары қарай жалғастырып, жетілдіріп

әкететін азаматтар дайындау. Ол үшін біз тілімізді - ұлттық

қазына, ал әдебиетімізді – өнер деп оқытуымыз қажет», -

дейді ұстаз [1].

Ұстаздың басты ұстанымы — көзбе-көз әңгіме, ойлы

сұхбат, пікір еркіндігі, оқушының білімді өз еңбегімен алуына

жағдай жасау, оқу жүйесін тереңдете беру, оны игертудің

тиімді жолдарын іздеу. Ұстаз өтілетін жаңа тақырыпқа алдын

ала тапсырма беріп, ой тастайды да сабақтың өн бойында ол

шешуші роль атқарып отырады. Үй тапсырмасы, жаңа сабақ,

оларды бекіту, қорытындылау кезеңдерін бірлікте

қарастырып бүтінге айналып кетеді. Сабақтың өн бойында, әр

кезеңдерінде оқушылар «ой тастауда» белгіленген ауқымды

мақсатқа жетудің жолдары жүйелі түрде ойландыру; ойлау іс

әрекеттері арқылы жүзеге асып отырады.

Әдіскер ұстаздың әдебиетті оқыту ұстанымы ой салу,

ойлау, ойланту, бір шешімге келу пәлсапасынан тұрады. Ой

салу — ұстаз тарапынан, ойлану — шәкірт тарапынан,

ойланту – (ойлауы жетіспей жатқан оқушыға түрткі жасап,

ойлантуға алып келу) ұстаз тарапынан, бір шешімге келу –

оқушы тарапынан жүзеге асады. Ұстаз тәжірибесінің тағы бір

ерекшілігі, оқушылар сабаққа өздері мақсат қойып келеді. Ол

мақсаттарды ұстаз диагностика, болжам үшін пайдаланады.

Оның сабақ жоспары оқушы–субъектінің еркіндігіне жол

ашады, оқушының да, ұстаздың да іс әрекеті түпкілікті

нәтижеге қол жеткізудің өнімді еңбегіне айналады.

Бұл туралы атақты педагог Қ.Бітібаева былай дейді:

«Мақсатым – сабақты қызу еңбекке құру: сабаққа

оқушыларды тыңдаушы дәрежесінде емес, еңбек етуші,

білімді өз еңбегімен алушы (білімді өз еңбегіне қарай алушы)

дәрежесінде қатыстыру. Олар – пікір айтушылар, қызу

айтысқа қатысушылар, көркем шығармаға деген өз

көзқарасы, эстетикалық талғамы қалыптасып келе жатқан

азаматтар. Сол себепті де оларды сабақта үнемі іздендіріп

отыруды мақсат етемін» . Бос отыратын, сабаққа селқос, тек

орындаушы, тек дайынды қайталап айтушы оқушы болмайды.

Ұстаз да, оқушы да жаңаны іздеуші, табушы, бірліктегі одақ

деңгейіндегі еңбек етуші дәрежесінде болады.

Бітібаеваның ынытымақтастық педагогикаға негізделген

тұлға танымдық жұмыс жүйесі ұстаз бен оқушы жұбының оқу

үрдісіндегі тану, іздену, тақырыпты тың тұрғыдан игеру

әрекеттерін белсенді де қарқынды тұрғыдан құруға

негізделген.

Бітібаева технологиясы бойынша нәтижелі варианттарды

таңдап алуға болады. 1988 жылы басылып шыққан «Әдебиет

пәнін оқытудың тиімді жолдары» атты методикалық

нұсқауында оқудың мынандай формаларын көрсеткен:

1.Жалпы сыныптық

2.Топтық

3.Индивидуалдық

Аталған оқу формалары қазіргі СТО технологиясының

диалогтік оқыту әдісіне сәйкес келеді.

Қ. Бітібаеваның ұжымдық оқыту арқылы оқушыларды

іздендіру, зерттеу жұмысына баулудағы төл

тәжірибесіне үңілгенде, оның әсіресе жұптық тәсілді

«жаңғырта», «жаңарта» пайдаланғанын көруге болады.

Ұстаз алдын - ала балаларды дайындайды, жұптаса,

топтаса, ұжым болып ізденудің амал - тәсілдеріне

дағдыландырады, жетелейді. Өтілетін жеңіл

тақырыптарды екі бөлімге бөліп, жұптарға береді. Жеке -

жеке оқып, екінші кезекте бір - біріне сыбырлай сөйлесе

отырып айтады, осы іс әрекетке жаттықтырған соң,

келесі сабақтарда жұптар жұмыс істеп болған соң, өз

қалаулары мен нәтижелерін өз таңдаулары бойынша

басқа жұптармен бөліседі. Енді мұғалім ұжымға

проблема тастайды, ең алдымен топтар ол проблеманы

ізденсе, соңынан бүкіл ұжым болып талқылайды. Бір

проблеманы әр топ әр қырынан зерттейді, әр топтың өз

тапсырмасы болады, қорытынды да ұжым бірге отырып

ситуацияны шешеді.

Ұжымдық оқытудың оқушыларды ғылыми - зерттеу

жұмысына баулудағы ұтымдылығы төмендегідей:

- Дербес ізденіске, зерттеу жұмысына, алдыдағы

проблеманы шешуге жұмылдырады.

- Білім деңгейлері жоғарылайды, өз ізденістері

арқылы білімдерін яғни оқушылық деңгейден

шығармашылық деңгейге көтереді.

- сыни көзқарастарының дамуына түрткі жасайды,

бір - бірінің жұмысына пікір білдіруге, талдауға,

қорытынды жасауға жетелейді.

- Зерттеу, іздену, ғылыми жұмыстарға деген

қызығушылықтарын оятып, танымын белсендіреді.