Қазақ тілі пәнінен күнтізбелік жоспар, 3 сынып

ТҮСІНІКТЕМЕ

«Қазақ тілі» пəнінің оқу бағдарламасына сəйкес оқулық оқу материалдарының негізіне тілдік білім жəне сөйлеу алынды. Қазақ тілін оқытуда сөйлеу аспектісіне ерекше мəн беріліп, тіл жəне сөйлеу бірліктері (сөз, сөйлем, мəтін), кез келген грамматикалық категория (сөз құрамы, сөз таптары, сөйлем мүшелері) оқушылардың сөйлеу əрекеттерін дамытуға бағытталып сұрыпталды. Тілдік материалдар бұрынғыдай грамматиканы қатаң түрде меңгерту үшін емес, баланы оқу-жазуға үйрету мен тəрбиелеуге, оның тұлға ретінде өзін-өзі ашуына, жалпы дамуының қалыптасуына жəне өз ойларын еркін жеткізулеріне мүмкіндік жасау мақсатында ұсынылды. Бұл ретте бағдарламада көрсетілген 8 лексикалық тақырыптың («Жанды табиғат», «Жақсыдан үйрен, жаманнан жирен», «Уақыт», «Сəулет өнері», «Өнер», «Атақты тұлғалар», «Су – тіршілік көзі», «Демалыс мəдениеті. Мерекелер») аясында оқушыларды мұқият тыңдауға, өз ойларын анық айтуға, сауатты жазуға жəне түсінікті де мəнерлі оқуға үйрету мақсатын көздейтін оқу материалдары мен тапсырмалардың ұтымды шыққанын атап өткен жөн. Əсіресе, лексикалық тақырыпқа сəйкес берілген мəтінмен жұмыс арқылы оқушылардың қазақ тілі фонетикасы, лексикасы, грамматикасы мен пунктуациясы туралы бастапқы тео

«Қазақ тілі» пəні оқу-əдістемелік кешенінің негізгі қызметтерінің бірі тiлдiк бiлiмнiң сапалы меңгертілуін қамтамасыз ету болғандықтан, грамматикалық бөлімдер бойынша тақырыптарды оқытудың əдістемелік ерекшеліктерінің сипаттамасын беруді жөн көрдік.

Тіл жəне сөйлеу. 2-сыныпта «Тіл жəне сөйлеуден» берілген: адамдардың бір-біріне қарым- қатынасы сөйлеу арқылы жүзеге асатындығы, тілдің қарым-қатынас жасау құралы екені, адамның ойы тіл арқылы, яғни тілдегі сөздер мен сөйлемдер арқылы айтылып, белгілі болатыны, сөйлеудің ауызша жəне жазбаша түрге бөлінетіні туралы білімдері мен түсініктері еске түсіріліп, одан əрі кеңейтіле түседі. Сөйлеудің тек адамға ғана тəн құбылыс екені жаттығу мəтіндері арқылы байқатылады. Ауызша жəне жазба тілде сөйлеу ерекшеліктері меңгертіледі. Ауызша сөйлеу кезіндегі дауыс ырғағы мен дауыс екпінінің сөйлеу жағдайларына байланысты өзгеріп отыратыны түрлі ортадағы сөйлесу үлгілерін беру жолымен түсіндіріледі. Хат жазу үлгісі арқылы оқушылардың өз ойларын дұрыс əрі сауатты жеткізе білу – жазу дағдысын қалыптастыру жүзеге асырылады.

Мəтін. Бұл сыныпта оқушылардың мəтін туралы түсініктері біртіндеп тереңдетіледі. Осы мақсатпен оқулықта мəтінге ат таңдау, мəтін тақырыбын жəне ондағы негізгі ойды анықтау, мəтін тақырыбына сай келмейтін бөлікті алып тастап, мəтінді қайта құрастырып жазу, мəтіннің қай түріне жататынын ажырату, мəтін бөліктерін анықтау, мəтіндерге салыстырмалы талдау жасау, ұқсас тақырыпта берілген мəтін түрлерін, стилін салыстыру т.б. жұмыс түрлері ұсынылады. Сонымен бірге мəтін мазмұны бойынша пікір білдіруге бағытталған сұрақтар құрастыру жəне жауап беру, сюжетті суреттер жəне жоспар бойынша əңгіме құрау, мəтінді əрі қарай жалғастыру, əңгімеге жоспар құру,

хат жазу, шақыру қағаздарын дайындау жұмыстары жүргізілуі тиіс.

Мəтінмен жұмыста тыңдалған мəтіннен тірек сөздерді белгілеу жəне тірек сөздер арқылы ауызша əңгіме құрау дағдыларын жетілдіру міндеті қойылады. Ол үшін ең алдымен тірек сөздер туралы түсінік берілуі қажет

Дыбыс жəне əріп. Бұл сыныпта тілдің дыбыстық жүйесінен берілген білім еске түсіріледі. Э, ф, в, ц, ч, щ дыбыстарының ерекшеліктері айтылуы мен жазылуын салыстыру арқылы меңгертіледі: э мен е, в мен б, ф мен в, щ мен ш, ч мен ш, ц мен с. Х, һ дыбыстарының айтылуына назар аудартылып, байқатылады. Х, һ əріптері бар сөздердің жазылуын есте сақтау жаттығулары жүргізіледі.

Дыбыс үндестігімен жұмыста оқушылармен оқулықтағы байқату, аңғарту мақсатында берілген тапсырмалар орындатылады. Оқушылар берілген сөздерге көптік жалғауын жалғап, көптікжалғаудың сөздерге əртүрлі жалғану себебін түсіндіреді. Ол үшін түбір сөздің соңындағы жəнеқосымшадағы бірінші дыбыстың асты сыздырылып, оқушыдан бұдан не байқағаны сұралады.Мұғалімнің көмегімен дауыссыз дыбыстардың түбір мен қосымшаның жігінде бір-біріне ықпал етіп, өзара үндесіп айтылуының дыбыс үндестігі екеніне тұжырым жасалады. Жасалған қорытынды

оқулықтағы ереже не мəліметпен салыстырылады. Сөз ішінде қатар тұрған дауыссыз дыбыстардың өзара үндесуін (дүйсенбі – дүйсембі, басшы – башшы, Бозжан – Божжан, түнгі – түңгі) сақтап айту ескеріледі. Мұндай сөздердің айтылудағы өзгеру себебі практикалық жұмыстар арқылы оқушылардың өздеріне таптырылады.

«Сөз жəне оның мағынасы» бөлімінде, ең алдымен, сөз жəне оның мағынасы туралы 2-сыныпта берілген білім еске түсіріледі. Оқулықта берілген жаттығуларды орындау барысында сөздің белгілі бір мағынада жұмсалатыны, кейбір сөздердің бірнеше мағынасы болса, енді біреулерінің мағыналары өзара жуық (синоним) немесе қарама-қарсы (антоним) болатыны туралы оқушылардың алған білімдері тереңдетіле түседі. Оқулықта ұсынылған жаттығулар тура жəне ауыспалы мағыналы сөздердің мағынасын мəнмəтінде түсіну, сөйлеу барысында пайдалану мақсатын көздейді. Сонымен қатар мəтінде кездесетін жаңа сөздердің мағынасын сөздіктер арқылы ашу мақсат етілді. «Сөз құрамы» бөлімінің алғашқы сабақтары түбір мен қосымша, жұрнақ пе жалғау жайында берілген білімді еске түсіруге арналады. Мұнда түбірге жалғанған жұрнақтың жаңа сөз жасайтынына, ал жалғаудың сөз бен сөзді байланыстыратынына баса назар аударылуы қажет.

Оқушылар туынды түбірдің не екенін əбден меңгерген кезде ғана түбірлес сөздер туралы түсінік

беріледі. Бұл арада ескертетін нəрсе: түбірлес сөздермен жұмыс «Туынды түбір» тақырыбы аясында қарастырылды.

«Түбір мен қосымшаның жазылуы» тақырыбының негізгі мақсаты – оқушыларды сауатты жазуға үйрету. Сауатты жазу үшін оқушылар аталған тақырыпқа қатысты мынадай мəселелерді білуі

тиіс:

– қосымша жалғанғанда түбір сөздің көбінше өзгермейтіні (үйге, үйлер, үйшік);

– түбір сөздің соңғы буынының жуан-жіңішке болып келуіне қосымшаның да жуан не жіңішке

болып үйлесіп қосылатыны (əнші, басқар, суретшілер);

– қосымша жалғанғанда кейбір түбір сөздердің жазылуы өзгеретіні (халық – халқы, орын – орны);

– қосымша жалғанғанда кейбір сөздердің соңғы дыбысының өзгеретіні (кітап – кітабым, доп – добым, жапырақ – жапырағы).

Сөйлем. Алғашқы жаттығулар сөйлем туралы 2-сыныпта берілген білімді еске түсіру мақсатын көздейді. Сөйлемге тəн белгілер еске түсіріледі: 1) cөйлемдегі сөздер бір-бірімен мағыналық байланыста болады; 2) сөйлем аяқталған ойды білдіреді; 3) сөйлемнің бірінші сөзі бас əріптен бастап жазылады; 4) cөйлемнің соңына не нүкте, не сұрау белгісі, не леп белгісі қойылады. Келесі жаттығуларда сөйлем, оның түрлері (хабарлы, сұраулы, лепті), əр сөйлемнің өзіне тəн айтылу сазы болатыны, олардың əрқайсысының тыныс белгісі, сөйлемдегі сөздердің байланысы туралы мағлұматтар оқушылардың естерінде жаңғыртылып қайталанады. Бұларды мынадай сұрақтар арқылы жинақтап, қорытындылауға болады: «Сөйлем дегеніміз не?», «Сөйлемнің айтылу мақсатына қарай қандай түрлері бар?», «Хабарлы сөйлем дегеніміз не? Одан кейін қандай тыныс белгісі қойылады?», «Сұраулы сөйлем деген не? Одан кейін қандай тыныс белгісі қойылады?», «Лепті сөйлемнен соң қандай тыныс белгісі қойылады? Лепті сөйлемге мысал келтір», «Сөйлемдегі сөздердің байланысын қалай білеміз?».

Сөйлем – бастауыш сыныптағы негізгі тақырыптардың бірі. Сондықтан сөйлеммен жұмыс жыл бойы жүргізіледі. Əсіресе, оқушылардың сөйлем құрау, сөйлемдермен мəтін құрастыру жəне əр сөйлемнен соң тиісті тыныс белгісін дұрыс қойып жазу дағдыларын қалыптастыруға ерекше мəн беріледі.

«Сөйлем мүшелері» тақырыбы оқушылардың сөйлемдегі сөздерге сұрақ қою, сол арқылы сөйлемдегі сөздердің байланысын таба білу дағдыларына сүйеніп оқытылады. Оқулықта берілген жаттығулар осы мақсатты көздейді. Осы жаттығулардың немесе алдын ала дайындалған кестенің көмегімен сөйлемдегі сөздерге сұрақ қойғызылып, сөздердің байланысы тапқызылады. Осылайша байқату жұмысы жүргізілгеннен кейін сөйлем құрамындағы белгілі бір сұраққа жауап беретін толық мағыналы сөздердің сөйлем мүшесі деп аталатыны баяндау əдісімен түсіндіріледі. Бұдан соң берілген жаңа ұғымды тиянақтауға бағытталған жаттығулар ұсынылды. Олардың кейбіреуі сөйлемдегі сөз

саны мен сөйлем мүшелерінің саны бірдей болып келе бермейтінін аңғартуды көздейді. Бұл арада көмекші етістіктер мен шылаулардың сөйлем мүшесі бола алмайтынын білдіру міндетті емес, тек оқушыларды ойланту, осы тəріздес тілдік құбылыстарды аңғарта беру жағы мақсат етіледі.

«Бастауыш» тақырыбын оқытқанда, ең алдымен, сөйлемнен кім? не? сұрақтарына жауап беретін сөздер тапқызылып, ол сөздердің қимыл иесі болып тұрғанын байқату қажет. Ол үшін жеке суреттер бойынша сөйлем құратып, сөйлемде кім? не? жайында баяндалғаны оқушылардың өздеріне айтқызылады. Содан соң кім? не? сұрақтарына жауап беретін сөйлемнің негізгі мүшесі бастауыш деп аталатыны сұрақ-жауап əдісімен түсіндіріледі. Сонымен бірге бастауыштың қай сөз табынан жасалып тұрғанына да назар аудару керек.

«Баяндауыш» тақырыбы да оқушылардың қимылды білдіретін сөздер туралы алған білім, дағдыларына сүйене отырып, əңгіме əдісімен түсіндіріледі.

Оқулықта берілген жаттығулар арқылы оқушылар «Жалаң жəне жайылма сөйлем» тақырыбын түсінуге мүмкіндік алады. Бұл сонымен бірге оқушылардың тұрлаулы, тұрлаусыз мүшелер жөнінде алған білімдері негізінде іске асырылады. Өйткені жай сөйлемнің бұлай бөлінуі тікелей сөйлем мүшелеріне қатысты.

Жалаң сөйлемді жайылма сөйлемге, керісінше, жайылма сөйлемді жалаң сөйлемге айналдырып жазу тапсырылған жаттығулар берілген ұғымды оқушылардың саналы түрде түсінуіне көмектеседі. Сонымен бірге сөйлемдердің қайсысы жалаң, қайсысы жайылма екенін айыру, жайылма сөйлемдерді сөйлем мүшесіне талдау, олардың байланысын табу, берілген сызба бойынша сөйлем құрап жазу т.б. жұмыс түрлерін орындату арқылы берілген түсінік бекітіле түседі.

Сөйлемдегі сөздердің өзара байланысты болатынымен оқушылар 2-сыныпта танысқан болатын. Оқушылардың сол білімдеріне сүйене отырып, сөйлем мүшелерінің байланысын оңай меңгертуге болады. Сөйлем мүшелерінің байланысын табу барысында олардың білімдері бұрынғыдан гөрі кеңейіп, беки түседі.

Қаратпа жəне қыстырма сөздерді оқушылар мəтінмен жұмыс жүргізу барысында жəне

«Əдебиеттік оқу» сабақтарында көркем шығармаларды оқу кезінде жиі кездестіреді. Сондықтан оқушыларға оларды ісжүзілік тұрғыда таныстыру мақсаты қойылған. Оқулықта осы мақсатпен қаратпа жəне қыстырма сөздерді жəне олардың тыныс белгілерін танытуға арналған жаттығулар ұсынылады.

Қазақ тілі 3-сынып

(Барлығы – 136 сағат, аптасына – 4 сағат)

Сабақ саны

Бөлім

(ортақ тақ.)

Бөлімше (тақырыптар)

Оқу мақсаттары

Үй тапсырма-сы

Са-ғат саны

Мерзімі

Түзету-

лер

1 – тоқсан 32 сағат

1-бөлім: «Жанды табиғат»

1. Тіл жəне сөйлеу

3.2.3.1 мəтін мазмұны бойынша пікір білдіруге бағытталған сұрақтар құрастыру жəне жауап беру;

3.1.1.1 тыңдаған материал бойынша тірек сөздерді белгілеу, ашық жəне жабық сұрақтарға жауап беру;

5-жаттығу 7-бет

2. Тіл жəне сөйлеу

3.2.4.1 өз бетінше мəтіннің тақырыбын жəне мұғалімнің көмегімен негізгі ойды анықтау;

3.2.3.1 мəтін мазмұны бойынша пікір білдіруге бағытталған сұрақтар құрастыру жəне жауап беру.

10-жаттығу

9-бет

ЖАНДЫ ТАБИҒАТ ТУРАЛЫ НЕ БІЛЕТІНІМДІ ЕСКЕ ТҮСІРЕМІН

1. Мəтін

3.1.1.1 тыңдаған материал бойынша тірек сөздерді белгілеу, ашық жəне жабық сұрақтарға жауап беру;

3.2.5.1 берілген тақырып/сұрақ бойынша түрлі дереккөздерден (мəтін/сөздік/сызба/кесте/карта) алынған ақпараттарда кездесетін жаңа сөздердің мағынасын сөздіктер арқылы ашу, жүйелеу, мағлұматтардың маңызды тұстарын анықтау;

14-жаттығу

13-бет

2. Мəтін

3.1.2.1 мəтіннің тақырыбы мен берілген суреттер/фото/диаграмма бойынша мəтіннің мазмұнын болжау;

3.2.1.1 тірек сөздер/көмекші сөздер арқылы мəтін түрлерін (əңгімелеу, сипаттау, пайымдау) жəне оның құрылымдық бөліктерін анықтау;

3.2.3.1 мəтін мазмұны бойынша пікір білдіруге бағытталған сұрақтар құрастыру жəне жауап беру.

16-жаттығу

14-бет

3. Мəтін

3.2.1.1 тірек сөздер/көмекші сөздер арқылы мəтін түрлерін (əңгімелеу, сипаттау, пайымдау) жəне оның құрылымдық бөліктерін анықтау;