Қазақ тілін үйретудегі мәселелер туралы мақала

Қостанай қаласы «Қостанай қаласы білім бөлімінің

№1 мектеп-лицейі» ММ Қазақ тілі мен әдебиеті мұғалімі Тургаева Боранкүл Асқарқызы

ДИАЛОГТІК ОҚЫТУ КЕЗІНДЕ КЕЗДЕСЕТІН

ҚИЫНДЫҚТАРДЫ ЕСКЕРУ

Егер қандай да бір мәселені шешіп, талқылауды үйренгің

келсе, оны шешудің жолдары әрқашан табылады. Ол үшін бар

пейіліңмен, бар ықыласыңмен ниеттенуің керек. Сонда ғана

алған білімін күнделікті өмірде қолдана білетін тұлғаға тіл

үйрете аламыз. Тіл үйрету – тіл үйренуден де қиын, үнемі

жаңадан жаңаны іздеп-табуға талпыныс жасау. Сондықтан, тіл

үйрету үшін әр мұғалімнің өзіне талап қана қоюы аздық етеді.

Бүгінгі жаһандану заманында кез-келген нәрсені үйренуге,

талпынуға ынталануымыз керек.

Өзімнің орыс тілді мектептерде қазақ тілін үйретуде

кедергілер мен қиындықтар болды ма? Оны шешудің жолдары

бар ма? деген сұрақтардың төңірегінде өз тәжірибеммен

бөлісейін.

Білімге әкелетін жолдың ең жеңіл жолы еліктеу болса, ең

ащы жолы тәжірибе жолы екен.

Орыс тілді мектептерде қазақ тілін заман талабына сай

сапалы оқытудың толып жатқан қиындықтары бар екенін

әріптестерім жақсы біледі. Осындай қиындықтарды жеңу,

жауапкершілігі жоғары пәнді барынша қызықты да тиімді

оқыту – әр мұғалімнің міндеті. Әрине, әр мұғалім түрлі

әдістемелік әдістер мен тәсілдерге сүйеніп, сабақты тартымды

өткізу жолдарын іздену үстінде жүр. Дегенмен, оқушының тілді

үйренемін деген ниеті, талпынысы болмауы – ең қиын мәселе.

Осы кезде К.Д.Ушинскийдің «Балаға күштеп білім беруден гөрі,

баланың білімге деген құштарлығын ояту ең маңызды мақсат»

деген сөзі еске түседі.

Тіл үйрету үшін ең тиімді әдіс ретінде және оқушылар

өзара тең құқылы серіктестер болсын деп, өз ойын айта білу

дағдыларын меңгерсін деп диалогтік оқыту тәсілін басшылыққа

алдым. Өйткені, табиғаттың заңы бойынша өмір диалогтан

тұрады. Өмір сүру үшін диалогті қолданамыз. Яғни біздің әр

сабағымызды диалогсіз елестету мүмкін емес. Сaбaқ

бaстaлысымен оқушылaрмен диaлогке түсеміз. Мысалы, өткен

сaбaқты еске түсіру, сабақ ортасы, сабақ соңында кері

байланыс жасау, яғни міндетті түрде диалогтік оқыту әдісін

қолдандық және қолданып та жүрміз. Демек, диалогтік оқыту

әдісін қолданбай тіл үйрету мүмкін де емес. Диалогтің сұрақ

пен жауаптан тұратынын бәріміз де білеміз. Ол – екі не одан да

көп адамның әңгімесі. Яғни, сабақ үстінде көбіне мұғалім мен

оқушының арасында диалог болады. «Диалог барысында

оқушылар білім алуда немесе «пікір алмасу» барысында тең

құқылы серіктестер болып табылады»-дейді америкалық

педагог, ғалым Мерсер. Ия, көбіне біз «тең құқылы серіктес»

екенімізді ұмытып кетеміз. Оқушыларға сұрақты қалай қою

керектігіне аса мән бере бермейміз. «Жақсы мұғалім қиын

сұрақтың өзін оқушының түсінуіне лайықты оңайлатады, ал

жаман мұғалім сол сұрақтың өзіне сұрақ қойып, оқушыны

адастырады» - дейді ағылшын педагогі Дайана Халперн. Бұл

шын! Өз басымнан өткен кедергілерге назар аударыңыздар:

1) Сұрақты дұрыс қоймау. Сұрақты түрлендіремін деп

оқушыларды шатастыру. Мысалы, сабақ басталған кезде бүгін

қаңтардың нешесі деп сұрақ қоямын. Бірақ осы сұрақты яғни,