Қазақ тілінде саралап оқыту әдістері бастауышқа

Әдістемелік құрал

Жас ерекшеліктеріне сай саралап оқыту әдістері

(бастауыш сынып мұғаліміне қазақ тілі пәнінен)

Автор: Байтилмашова Айгерим Нусипбековна

Бұл әдістемелік құрал бастауыш сынып мұғалімдеріне арналған және қазақ тілі пәнін оқыту барысында оқушылардың жас ерекшеліктерін ескере отырып, саралап оқыту әдістерін тиімді қолдану жолдарын ұсынады. Құралда 1–4 сынып оқушыларының психологиялық-педагогикалық ерекшеліктері, тілдік дағдылардың қалыптасу сатылары, оқытудағы саралау түрлері мен тәсілдері жан-жақты қарастырылған.

Мұғалімдерге әртүрлі деңгейдегі оқушылармен жұмыс жүргізуге, олардың оқу қарқыны мен қабілеттеріне сай тапсырмалар құрастыруға арналған практикалық кеңестер мен мысалдар берілген. Сонымен қатар, құралда оқу, жазу, тыңдау және сөйлеу дағдыларын дамытуға арналған сараланған тапсырмалар жүйесі, ойын элементтері, топтық және жеке жұмыс түрлеріне негізделген әдістемелік нұсқаулар қамтылған.

Әдістемелік құрал жалпы білім беретін мектептерде қызмет ететін бастауыш сынып мұғалімдеріне, білім беру ұйымдарының әдіскерлеріне, педагогикалық жоғары оқу орындарының студенттеріне көмекші құрал ретінде ұсынылады.

Мазмұны

Кіріспе

1. Оқушылардың жас ерекшеліктері және тілдік дамуы

1.1. 1–2 сынып оқушыларының психологиялық-педагогикалық ерекшеліктері

1.2. 3–4 сынып оқушыларының танымдық және тілдік даму деңгейі

1.3. Қазақ тілін меңгерудегі жас кезеңдік ерекшеліктер

1.4. Жас ерекшелікке сай мотивацияны қалыптастыру тәсілдері

2. Саралап оқытудың түрлері мен тәсілдері

2.1. Мазмұн бойынша саралау (мәтін, тапсырма күрделілігі)

2.2. Үрдіс бойынша саралау (оқу әдістері мен стратегиялары)

2.3. Нәтиже бойынша саралау (оқушы өнімін бағалау)

2.4. Уақыт пен қолдау арқылы саралау

3. Қазақ тілі сабағындағы сараланған тапсырмалар жүйесі

3.1. Тыңдалым мен айтылымға арналған сараланған тапсырмалар

3.2. Оқылым дағдысын дамытуға бағытталған деңгейлік жұмыстар

3.3. Жазылым бойынша сараланған жұмыс түрлері

3.4. Дифференциацияланған жұмыс түрлеріне мысалдар (топтық, жұптық, жеке)

4. Саралап оқыту әдістерін ұйымдастыру жолдары

4.1. Сыныпта деңгейлік топтар құру әдісі

4.2. Қалыптастырушы бағалау арқылы саралау

4.3. Ойын және интерактивті әдістерді қолдану

4.4. Қиындықтары бар оқушылармен жеке жұмыс

5. Саралап оқытуға арналған әдістемелік ұсыныстар мен тапсырмалар үлгілері

5.1. 1–сыныпқа арналған тапсырмалар үлгілері

5.2. 2–сыныпқа арналған тапсырмалар үлгілері

5.3. 3–сыныпқа арналған тапсырмалар үлгілері

5.4. 4–сыныпқа арналған тапсырмалар үлгілері

Қорытынды

Қосымшалар

Кіріспе

Қазіргі білім беру жүйесінде оқушы тұлғасын жан-жақты дамытуды мақсат еткен оқыту мазмұны басты назарға алынуда. Осы тұрғыда саралап оқыту – әрбір оқушының жеке қабілетін, білім алу мүмкіндігін ескеретін, тұлғалық дамуына негізделген тиімді әдістердің бірі. Әсіресе, бастауыш сынып оқушылары үшін саралап оқытуды жас ерекшеліктеріне сай ұйымдастыру — олардың қазақ тілін меңгеру деңгейін арттырудың маңызды тетігі. Тілді оқытуда бірізділікті, сабақтастықты, және жеке қажеттіліктерді ескеру арқылы оқушы бойында функционалдық сауаттылық, тілдік коммуникативтік дағды, шығармашылық қабілеттер қалыптасады.

Әдістемелік құралдың мақсаты

Бастауыш сынып оқушыларына қазақ тілі пәнін оқытуда олардың жас ерекшеліктеріне сәйкес саралап оқыту әдістерін тиімді қолдану жолдарын ұсыну.

Міндеттері

•Бастауыш сынып оқушыларының жас және психологиялық ерекшеліктерін анықтау;

•Қазақ тілі пәнінде саралап оқытудың түрлері мен әдістерін жүйелеу;

•Деңгейлік тапсырмалар мен үлгілерді дайындау арқылы практикалық көмекті қамтамасыз ету;

•Мұғалімнің кәсіби құзыреттілігін арттыруға ықпал ету.

Күтілетін нәтиже

•Мұғалім оқушылардың жас ерекшеліктеріне қарай қазақ тілі сабағын жоспарлай алады;

•Оқушылардың оқу, жазу, тыңдау, сөйлеу дағдылары деңгейіне қарай сараланып дамиды;

•Тілдік ортада оқушы белсенділігі артады, оқу мотивациясы күшейеді;

•Сараланған тапсырмалар арқылы оқушының білім сапасы мен өз бетімен жұмыс жасау дағдылары қалыптасады.

Өзекті мәселелер

•Барлық оқушыны бірдей деңгейде оқыту нәтижесінде кей оқушылардың артта қалуы;

•Жас ерекшеліктерін ескермей күрделі мазмұндағы тапсырмаларды ұсыну;

•Қазақ тілі пәні бойынша сараланған тапсырмалар мен әдістемелік қолдаудың жеткіліксіздігі.

Қолданылу аясы

Бұл әдістемелік құрал жалпы білім беретін мектептердің бастауыш сынып мұғалімдеріне, қазақ тілі пәні әдіскерлеріне, педагогикалық ЖОО студенттеріне, кәсіби даму курстары барысында пайдалануға арналған.

Жұмыстың жаңашылдық дәрежесі

•Қазақ тілі пәні бойынша жас ерекшеліктеріне сай саралап оқытудың тәжірибелік нұсқалары алғаш рет жүйеленіп берілген;

•1–4 сыныптарға нақты деңгейлік тапсырмалар мен әдістемелік ұсыныстар дайындалған;

•Коммуникативтік дағдыларды дамытуға бағытталған саралау үлгілері енгізілген;

•Практик мұғалімдерге арналған қолдануға ыңғайлы құрылым ұсынылған.

1. Оқушылардың жас ерекшеліктері және тілдік дамуы

1.1. 1–2 сынып оқушыларының психологиялық-педагогикалық ерекшеліктері

1–2 сынып оқушылары бастауыш білім берудің алғашқы баспалдағында тұрғандықтан, олардың жас ерекшеліктерін ескеру – білім сапасын арттырудың негізгі шарттарының бірі. Бұл кезеңдегі балалардың физиологиялық, психологиялық және әлеуметтік даму сатылары педагог тарапынан жан-жақты қолдау мен түсінуді талап етеді. Психологтар бұл жасты «оқуға бейімделу кезеңі» деп сипаттайды, себебі балалар балабақшадағы ойындық әрекеттен мектептегі оқу әрекетіне көшу кезеңін бастан кешіреді.

Психологиялық ерекшеліктері.

Бұл жастағы балалардың зейіні тұрақсыз, тез ауытқымалы келеді. Олар ұзақ уақыт бойы бір әрекетке көңіл аударып отыра алмайды. Сондықтан мұғалім сабақ құрылымын әртүрлі белсенділік түрлеріне бөліп, бірқалыпты зейінді сақтайтындай етіп ұйымдастыруы керек. Баланың есте сақтау қабілеті де негізінен еріксіз сипатта болады, яғни олар өзіне қызықты, эмоционалды материалды жақсы есте сақтайды. Осыған байланысты оқу материалы көрнекілікпен, ойын элементтерімен, шынайы өмірмен байланыстырылып ұсынылуы қажет.

Педагогикалық ерекшеліктері.

1–2 сынып оқушыларына тән тағы бір ерекшелік — олардың ойлауы көрнекі-бейнелі сипатта болады. Сондықтан мәтіндер мен тапсырмаларды көрнекілікпен қамтамасыз ету, түрлі суреттер, диаграммалар, модельдер қолдану өте тиімді. Оқу үдерісін тиімді ұйымдастыру үшін мұғалім баланың қызығушылығына сүйеніп, білім беру мазмұнын эмоционалды, тартымды етіп ұсынуы тиіс. Бұл кезеңде оқу әрекетінің қалыптасуы жүріп жатады, сондықтан оқушыны мадақтау, қолдау, жетістігін мойындау – мотивацияны сақтап отырудың басты құралдары.

Әлеуметтік даму.

Бұл жастағы балаларда «мұғалім образы» өте маңызды рөл атқарады. Мұғалімнің сөзі, әрекеті, бағалауы оқушы үшін беделді. Сондықтан мұғалімнің сабырлы, әділ, түсінікті болуы – оқушының мектепке деген көзқарасын қалыптастырады. Сонымен қатар, бұл кезеңде балалар топпен жұмыс істеуге енді дағдылана бастайды. Жұптық немесе шағын топтық тапсырмалар арқылы балалардың қарым-қатынас дағдыларын дамытуға болады.

Саралау қажеттілігі.

1–2 сынып оқушылары бір сынып ішінде даму жағынан бірдей болмайды. Кейбірі әріп танып келсе, енді бірі енді үйреніп жатады. Сондықтан мазмұнды, тапсырма түрлерін саралап беру өте маңызды. Мысалы, бір топқа қысқа сөздермен жұмыс, екіншісіне сөйлем құрастыру, үшіншісіне мәтінмен жұмыс ұсынуға болады. Қолдау көрсету арқылы балалардың өзіне деген сенімін арттыру керек.

Қорыта айтқанда, 1–2 сынып оқушыларының психологиялық және педагогикалық ерекшеліктерін ескеріп құрылған оқу үдерісі олардың оқу әрекетін қалыптастырып, тілдік дағдыларын дұрыс бағытта дамытуға мүмкіндік береді.

1.2. 3–4 сынып оқушыларының танымдық және тілдік даму деңгейі

3–4 сынып оқушылары бастауыш мектептің жоғарғы сатысында білім алатындықтан, олардың танымдық белсенділігі мен тілдік қабілеттері 1–2 сыныппен салыстырғанда айтарлықтай жоғары деңгейге көтеріледі. Бұл жастағы оқушылар оқу әрекетіне үйреніп, өздігінен ой қорыту, салыстыру, талдау дағдыларын меңгере бастайды. Мұғалім осы даму кезеңіне сай әдіс-тәсілдерді шебер қолдана алуы тиіс.

Танымдық даму ерекшеліктері.

3–4 сыныпта оқушыларда абстрактілі ойлау мен логикалық пайымдау қабілеті қалыптаса бастайды. Олар тек көргенін емес, естіген, түсінген ақпаратты өңдеп, салыстырып, себеп-салдарлық байланыстарды орната алады. Мысалы, мәтінді оқу кезінде кейіпкерлердің мінез-құлқын сипаттап, олардың әрекетіне баға беруге тырысады. Бұл – оқушының танымдық белсенділігі артқанын көрсетеді. Осы кезеңде оқушыда өз ойын нақты, жүйелі жеткізуге деген қызығушылық пайда болады.

Тілдік даму ерекшеліктері.

Оқушының сөздік қоры кеңейіп, күрделі сөйлем құрылымдарын қолдана бастайды. Мәтін мазмұнын түсініп, оған пікір білдіру, сұрақтарға жауап беру, өз ойын жазбаша жеткізу дағдылары дамиды. Мұғалім оқушылардың айтылым, тыңдалым, оқылым және жазылым дағдыларын кешенді түрде дамытатын тапсырмалар ұсынуы керек. Мысалы, бір мәтінді оқып, кейін жұппен сол бойынша диалог жүргізу, соңында қысқаша эссе жазу сияқты тапсырмалар өте пайдалы.

Жеке ерекшеліктерді ескеру.

Бұл жаста кейбір оқушылар жылдам және дәл орындайтын болса, енді бірі баяу, қате жіберуі мүмкін. Сондықтан тапсырмаларды күрделілігіне қарай саралау – қажетті шарт. Нақты бір дағдыны дамыту мақсатында деңгейлік тапсырмалар ұсынылуы керек: жеңіл тапсырма – негізгі ақпаратты табу, орташа – пікір айту, күрделі – шығармашылық мәтін жазу.

Сабақтағы мотивация мен дербестік.

3–4 сыныпта оқушы өзін жеке тұлға ретінде сезіне бастайды, сондықтан мұғалім оқушының өз бетінше жұмыс істеуін дамытуы қажет. Қызығушылықты арттыру үшін жобалық жұмыстар, зерттеу тапсырмалары, рөлдік ойындар, түрлі интерактивті әдістер қолдануға болады. Бұл тәсілдер оқушыны белсенділікке жетелейді.

Сабақта саралау мүмкіндіктері.

Мәтін мазмұнын әртүрлі деңгейде беру, сұрақтар жүйесін жеңілден күрделіге қарай құру, түрлі жауап формаларын (ауызша, жазбаша, көрнекі) қолдану арқылы мұғалім әр оқушының мүмкіндігін ескеріп оқытуды жүзеге асыра алады.

Қорыта айтқанда, 3–4 сынып оқушылары тілдік және танымдық жағынан белсенді даму үстінде болады. Мұғалім осы мүмкіндікті тиімді пайдаланып, баланың әлеуетін ашуға бағытталған, сараланған оқыту әдістерін қолданса, қазақ тілі пәнінің сапалы меңгерілуіне қол жеткізуге болады.

1.3. Қазақ тілін меңгерудегі жас кезеңдік ерекшеліктер

Қазақ тілін меңгеру процесі оқушылардың жас ерекшеліктеріне қарай әртүрлі қарқынмен және тәсілмен жүреді. Баланың физиологиялық, психологиялық, танымдық даму деңгейі тілді қабылдау мен оны белсенді қолдануға тікелей әсер етеді. Сондықтан тілдік білімді меңгертуде әр жастағы оқушының мүмкіндіктері мен қажеттіліктерін ескеру – мұғалімнің кәсіби шеберлігінің маңызды көрсеткіші.

1–2 сыныптағы ерекшеліктер

Бұл жастағы балалардың тілдік қабілеті енді дамып келе жатқандықтан, қазақ тілін меңгеруде басты назар сөйлеу, тыңдау және сөздік қорын кеңейтуге бағытталады. Балалар көбіне тілді интуитивті, яғни еліктеу, қайталау арқылы үйренеді. Сондықтан алғашқы кезеңде көрнекілікке, ойын арқылы меңгеруге, ән-күй мен қимыл-қозғалысты байланыстыруға негізделген тапсырмалар тиімді. Бұл жаста тілдің құрылымына емес, мағына мен эмоцияға көбірек көңіл бөлінеді. Оқушының қызығушылығын арттыру үшін түрлі рөлдік ойындар, суретпен жұмыс, тақпақ жаттау, ертегі тыңдау секілді әдістер қолданылады.

3–4 сыныптағы ерекшеліктер

3–4 сынып оқушылары тіл құрылымын түсінуге, грамматикалық категорияларды ажыратуға дайын болады. Бұл кезеңде оқушыларда логикалық ойлау, жалпылау, салыстыру дағдылары дамиды. Сол себепті мұғалім тілдік бірліктерді (сөз, сөз тіркесі, сөйлем) мағынасына қарай ажыратуға, құрылымдық ерекшеліктерін тануға үйретеді. Мысалы, септік жалғауларын сөйлеуде қолдану, етістіктің шақтарын ажырата білу, сөйлемнің түрлерін анықтау сияқты тапсырмалар осы жасқа сай келеді. Сонымен қатар, жазылым дағдысы дами түседі. Оқушылар шағын сипаттама, хат, әңгіме құрастырып жаза алады.

Тілді меңгеруге әсер ететін факторлар

Жас кезеңге қарай тілдік дамуға әсер ететін факторлар да өзгереді. 1–2 сыныпта эмоциялық қабылдау мен тыңдау дағдысы маңызды рөл атқарса, 3–4 сыныпта оқу арқылы үйрену, логикалық байланыс орнату қабілеті алға шығады. Сонымен бірге, әр жастағы баланың қызығушылық бағыты да өзгереді. Мысалы, 1-сынып оқушысы ертегі мен мультфильм кейіпкерлеріне еліктесе, 4-сынып оқушысы белгілі тұлғалар туралы мәтіндерге қызығушылық танытады. Бұл мұғалімге оқу мазмұнын таңдауда үлкен бағыт береді.

Саралау қажеттілігі