Қазақ топырағындағы тулар тарихы туралы тарих материалы

ҚАЗАҚ МЕМЛЕКЕТТІЛІГІ-БАЙРАҚТАР ТАРИХЫ

№64 А.Байтұрсынов атныдағы жалпы орта мектебінің тарих пәні мұғалімі Амангелдиев Нұрсұлтан Жұмабайұлы

Қазіргі кең байтақ, ұланғайыр қазақ жерінде, ежелгі және орта ғасырларда тайпалық одақтар, ірі феодалдық мемлекеттер, қағанаттар мен хандықтар өмір сүрді. Олар: Сақ, Сармат, Ғұн, Ұлы Түркілер қағанаты, Алтын Орда, Ақ Орда, Қазақ хандығы міне бұл мемлекеттердің әрбірнің өзіндік, өзге елден ерекшелейтін мәдени нышандары, таңбалары мен белгілері болады. Солардың бірі-Байрақтар. Байрақ-ел бірлігінің нышаны, ежелгі әскербасылықтың белгісі, әскери бөлімнің рәмізі болып табылатын матадан жасалған тулар бұдан үш мың жылдай бұрын алғаш рет қытайлықтар мен үнділерде пайда болған. Сол тұста тулар Қазақстан жерінде де пайда болып, уақыт өте келе жетіліп дами түскен. Мұны жартастарда салынған суреттердегі тулар және ондағы таңба белгілер дәлелдейді. Туды адамдар өте ертеде-ақ пайдаланған, тіпті ежелгі аңшылар мен жауынгерлердің де сол кезге лайық тулары болған. Осы арқылы олар бір-бірін алыстан танып, кімнің дос, кімнің жау екенін білген. Келе-келе ту жасау ісі жетіле түсіп оның ұзындығы кішісі бір метрден, үлкені алты метрге дейін ал ені жарты метрден бір метрге дейін жеткен. Кейінрек туларға рудың, хандықтың, елдің белгілері, таңбалары: Сармат, Ғұн туларында айдаһардың, көне көк Түркілерде бө

...Қарасай менің ұраным,

Бөрілі басты-менің байрағым.

Байрағымды көтерсем,

Қозып кетер қайдағым –деп келетін Сүйінбай ақынның жыры осының куәсі.

Бұл жыр жалғыз Сүйінбай ақынның сөзі емес тарихтың сөзі екені даусыз. Түркі әлеміне ортақ Көк Бөрі анаға қатысты әңгімелер ежелгі үйсін, монғол аңыздарында қытай тіліндегі жылнамаларда сақталып қалған. Аңыз бойынша жаугершілік заманда түркілер күн шығыстағы көрші елден жеңіліс тауып, тегіс қырылатыны айтылады. Жау әскері тек бір баланы өлтірмей тастап кетеді. Шапқыншылық кезінде жетім қалған жас нәрестені Көк Тәңірдің қалауымен, Көк Бөрі ана емізіп, Ғұн-Түркілердің ұрпағын құтқарып қалған деседі. Сондықтан Ашина сөзінің шыққан тегін білдіру үшін сарай қақпасының алдына бөрінің басы бейнеленген байрақ ілген. Бізге жеткен қолжазбаларда «Ежелгі Түрік билеушілері басқа елдің билеушілерін осы бөрі басы бейнеленген байраққа тізе бүгіп, құрмет көрсеткеннен кейін ғана қабылдайтын болған» -деп аталады. Міне, содан бері Бөрілі байрақ көкжал ұлттың символына айналады. Көкбөрі –түз тағысы, бірақ өте ақылды, аса сақ, қайсар, азулы жыртықыш, күшке көнбейтін өр мінезді еркін даланың батыры. Адам арыстанды да, жолбарысты да, аюды да таяқпен қорқытып, өзіне құл етіп цирк аренасына шығарады, ал бөріні әлі күнге дейін ешкім бағындыра алмай келеді. Ол айбындылықтың, еркіндік пен тәуелсіздіктің символы

Жарты әлемді жаулаған Шыңғысханның туы тоғыз шашақты үкілі ақ матаны үш жерден байлатып, ала тудың ортасына қанатын жайып ұшып келе жатқан «көк» қаршығаның суретін салғызған. Дәстүрлі діни наным-сенім тұрғысынан алғанда көк түс Тәңірлік түс екені осының айғағы. Осы Шығңысханның туын Керей мен Жәнібек қазақ хандығының байрағы етіп көтергені тарихтан мәлім. Көк сөзі қазақ тілінде ғана емес, бүкіл түркі тілдес елдердегі басты бірліктің біріне жатады. Ол өте көне және әлі күнге өзінің ең байырғы аспанды Тәңірінің мекені деп кие тұтқан тотемдік мәнін жоғалтқан жоқ. Аспан көк түсті тулар мен байрақтарды көк асаба тарихтың түрлі кезеңдерінде Түркі қағандығы (552-603), (682-743), Хазар қағанаты (651-983), Ұлы Селжұқ қағандығы (1040-1157), Ақсақ Темір мемлекеті (1368-1501) көтеріп шықты.

Қазақ хандығының кейбір хандары мен батырлары көтеріп шыққан шағын көгілдір жолақ Қазақ КСР жалауында да бар болатын. Далалық ел билеушілер мен батырлар әр түсті тулар көтергені белгелі. Мөде, Бұмын мен Елтеріс, Жәнібек пен Керей,…