Қазақ жүздерінің шығуы бойынша 10-сынып ашық сабағы

Қазақстан тарихы 10 «Ә» сынып (қоғамдық –гумманитарлық бағыт)

Пән мұғалімі: Бегимбетова Қарлығаш

§.16 Қазақ жүздерінің шығуы. Қазақ халқының этникалық құрамы.

«Әмбебап» технологиялық картасы

Сабақтың мақсаты:

Білімділігі: Қазақ халқы этногенезі, этносаяси аумақтық тұтастығы туралы және қазақ жүздерінің

шығу, қазақ халқының этностық құрамы мен бұлардың қандай оқиғалармен

байланыстылығы туралы оқушыларға толық түсінік беру.

Дамытушылық: Оқушылардың тарихи оқиғалар жөнінде өз көзқарасын қалыптастырып, ой

қорытуға дағдыландыру,өзіндік белсенділігін дамыту.

Тәрбиелік: Өз елінің тарихын білумен қатар, құрметтеуге, ұлтжандылыққа, адамгершілікке

тәрбиелеу.

Көрнекілігі: Электронды оқулық, Қазақстанның саяси-экономикалық картасы, тест,

кесте,интерактивті тақта, ООМ, т.б.

Пәнаралық байланыс: География,әдебиет.

Сабақтың түрі: Ізденту.

Сабақтың әдісі: Электронды оқулықпен жұмыс, ауызша баяндау, әңгімелесу, сұрақ-жауап, тест

тапсырмасы.

Міндеттері:

Ұжымдық жағдайда ақпаратты жоғары жылдамдықпен меңгеруді ұйымдастыру;

есте сақтау және зейінді жаттықтыратын тапсырмалар орындау;

пәннің құндылықтарын сезінуге ықпал ету;

өз бетінше білім алуға үйрету, ең негізгіні бөліп алу, салыстыра білуге дағдыландыру;

өзін-өзі бақылау және бағалауға үйрету; өзін-өзі түзету біліктілігін дамыту.

Сабақтың барысы:

Сабақтың құрылымы

Технологиялық картаның жұмыс тәртібі

Түсініктеме

1 кезең.

Ұйымдастыру

кезеңі

Оқушылардың зейінін жинақтау:

Сыныпқа ену, оқушылармен сәлемдесу.

Сынып оқушыларын түгелдеп, журналға белгілеу.

Сынып тазалығы мен керекті құрал-жабдықтарды даярлау.

Табиғатқа, сыныптың жалпы ахуалына көңіл бөліп, оқушылардың зейіндерін сабаққа аудару.

Психологиялық тренинг

Сабақ бастамас бұрын оқушылардың зейінін тақтаға аудару

ООМ

А

Б

В

С

Д

Е

2 кезең.

Жетекші білім мен оқу амалда-

рын өзектендіру кезеңі

7 минут

Үй тапсырмасы бойынша ТСҚ

1.Этнос сөзі ... – белгілі бір халық немесе ел деген ұғымды білдіреді

2.Қазақ халқының қалыптасуының алғашқы кезеңі кімнен басталады? – түркі дәуірінен (ғұндар)

3.Қазақ этностық құрамының халық болып қалыптасуындағы соңғы кезеңі – XIII – XIV ғғ.

4.Қазақтардың біртұтас болып қалыптасу үдерісі қанша жылға созылды? – шамамен төрт мың жылға

5.Түркілердің тарихы 552 жылы қай қағанаттан басталады? – Түркі қағанатынан

6.Шығыстан бастап Кіші Азия жеріне дейін түркі тілдес ұлттар қалыптасқан аймағы қанша топқа бөледі? – 6 топқа

7.Тұран ойпатында қандай ұлттар тұрады? – қазақ, қырғыз, өзбек, түрікмен, қарақалпақ

8.БҰҰ-ның құрамында түркі тілдес алты ірі ұлт бар ... – түріктер, қазақтар, өзбектер, әзірбайжандар, қырғыздар, түрікмендер

9.1356ж. Құлағу мемлекетінің құлауы қай халықтың қалыптасуына мүмкіндік туғызды? – Әзірбайжан халқының

10.Түрік қағанатының жылдары – 552 – 603 жж.

11.Батыс Түрік қағанатының аумағы – Қазіргі Жетісу, Оңтүстік Қазақстанның Қаратау жерін алып жатыр

12. «Он оқ бұдын» елі қандай тайпаларды бірікті? – 5 нушеби мен 5 дулу тайпадан

13.Түркеш қағанатының жылдары – 704-756жж.

14.Түркеш қағанатында жергілікті қандай тайпалар арасында 20 жыл билік үшін тартыс болды? – сары мен қара түркештер

15. 751ж. Талас түбіндегі шайқаста қарлұқтар кімдерге қарсы шайқасты? – арабтармен бірігіп Қытайға қарсы

16. VIIIғ. ортасына дейін қарлұқтар қай қағанаттың құрамында болды? – ұйғыр қағанатының құрамында, кейін 740ж. оларды жеңіп Жетісуға жылжыған

17. Оғыз мемлекетінің орталығы – Жаңакент

18М.Қашқаридың, Әл-Марвазидың айтуына қарағанда, оғыздар қанша тайпадан тұрған? – М.Қашқари – 24 тайпадан; Әл-Марвази – 12 тайпадан тұрған деген

19.Қимақ мемлекеті қашан құрылды, территориясы? – ІХ-ХІғғ. соңында құрылды, Қазақстанның солтүстік-шығыс, орталық аймақтарын алып жатты

20. Қимақ қағанаты этникалық жағынан қандай түркі тілдес тайпалардан тұрды? – 7 тайпа: эймур, байандур, татар, ланиқаз, ажлар, имек (қимақ) және қыпшақ тайпаларынан

21.Оңтүстік және Оңтүстік-Шығыс Қазақстанда шаруашылықтың қандай екі түрі қатар дамыды? – мал және жер өңдеу

22.759ж. Орхон ескерткішінде Мойыншор құлпытасында қыпшақтар туралы не жазылған? – «Түркі қыпшақтар елу жыл үстемдік етті»

23.ХІ ғасырда кімдердің жылнамаларында қыпшақтарды «половецтер» деген? – орыс жылнамаларында

24.Қыпшақтардың жері Алтай мен Ертістен басталып Карпат пен Дунайға дейін созылған, қай бөлігін Шығыс Дешті Қыпшақ деген? – Еділ өзенінен Алтай, Ертіс өзеніне дейін

25. Этносаяси қауымдастық бұл – белгілі бір тарихи-этнографиялық аймақ шебінде құрылған мемлекет тұрғындары

26.Қазақ жүздерінің үш аймағы Шыңғыстың қай балаларының ұлыстарының жері? – Жошы мен Шағатай ұлыстары

27.«Қазақ» сөзінің шығу тегін қай тайпамен байланыстырады? – б.з.д. VII-IV ғғ. өмір сүрген сақ тайпаларымен

28.«Алаш хан» туралы аңыздың бірнеше нұсқасы бар, олардың ішінде ерекше кімдікі? – Мәшһүр Жүсіп Көпейұлының шежірелер жинағындағы нұсқа

Жаңа сабақ

10 минут

Мұғалімнің жаңа тақырыпқа кіріспе жасауы

Тірек-конспект арқылы жүргізіледі. Кіріспе жасауға 5 минут уақыт беріледі.

§.16 Қазақ жүздерінің шығуы. Қазақ халқының этникалық құрамы.

Дәстүрлі қазақ қоғамы үш жүзден тұрады

Ұлы жүз Орта жүз

Кіші жүз

Ш. Уәлихановтың пікірі бойынша, "Алтын Орда мемлекетінің ыдырауы кезінде қазақтар өздері көшіп жүретін жерлердегі өз құқықтарын қамтамасыз ету үшін осындай үлкен одактар құрған".

Н. А. Аристовтың ойынша, "жүздерге бірігу жоңғар шапқынашылығы кезінде шыққан".

В. В. Бартолъд. "Қазак жүздерінің пайда болуына географиялык фактор әсер етті, табиғи-географиялық жағдайға икемделу және аумақтық оқшаулану жүздердің мәдени-шаруашылық ерекшеліктерін қалыптастырды", — деп есептейді.

М. П. Вяткин В. В. Бартольдпен келісе отырып: "Жүздердің құрылуына табиғи-географиялық себептермен қатар саяси окиғалар әсер етті, жекелеген ордалар ерекше саяси одақтар ретінде XVI ғасырдың соңында калыптасты", — дейді.

С. Аманжолов. "Қазақ елі, жері үш жүзге моңғолдарға дейінгі кезең-де — X—XII ғасырларда бөлінді", — деп есептейді.

Шығыстанушы Т. Султанов жүздердің құрылуы жөнінде нақты деректердің тапшылығын айта келіп: "XVI ғасырдың екінші жар-тысында үлыс жүйесі біртіндеп жүздерге ауыскан", — деген болжам айтады.

М. С. Мұқановтың пайымдауынша, қазақтың жүздері этноәлеуметтік организмнің жоғары санаттарының бірі.

"Этноәлеуметтік организм" деп этникалық, әлеуметтік, шаруашылык, саяси бірлестіктерді түсінеміз.

Қазак жүздерінің мынадай ішкі белгілері бар:

а) ішкі аумактык түтастык; ә) этникалык туыстык;б) шаруашылык-мөдени бірлік;в) саяси баскару ортактастығы.

Ұлы жүз тайпалары. Қазак шежіресі бойынша ұлы жүз мынадай тайпалардан түрады: сарыүйсін, шапырашты, ошакты, ысты, албан, суан, дулат, сіргелі, каңлы, жалайыр, шанышқылы. Ұлы жүз тайпаларының негізгі таралған аймағы Жетісу, Шу, Талас өңірлері, Қаратау, Сырдарияның орта ағысы. XIX ғасырдың соңында Ұлы жүз қазақтарының саны 700 мыңдай болды.

Сарыүйсіндер Іле өзенінің сол жағалауын, Іле Алатауының баурайларын, Талас өзенінің оң жағалауын, Қорағаты өзенінің екі бойымен Шуға кұяр сағасына дейінгі жерлерді мекендеген. Ұраны — Бақтияр, Байтоқ. Шапыраштылар Іле бойының сол жағалауындағы тармақтарын, Шу өзенінің оң жағалауында, Іле Алатауының бөктерлерінде өмір сүрді. Ұраны — Қарасай.

Ошақтылар Таластың төменгі ағысын, Қаратаудың оңтүстік-шығыс баурайын жайлаған. Үраны — Жауатар.Ысты — Балкаш көлінің солтүстік өңірі мен Жамбыл облысы аумағында орналаскан. Ұраны — Жауатар.

Албандар Жетісуда, Алтынемел жонының онтүстік-шығыс бөлігінде, Іле Алатауының теріскей бөктерінде, Іленің жоғарғы жағында, Текес, Шарын өзендерінің бойында коныстанған. Ұраны — Райымбек.

Суандар Жетісудың Алтынемел бөктерінде, Жоңғар Алатауының оңтүстік-шығыс баурайында, Көктерек өзенінен Қорғаска дейінгі аралықта орналаскан. Ұраны — Райымбек, Байсуан.