Қазақ жылқысы туралы оқушылар жұмысы

Созақ ауданы білім бөлімінің «А.Байтұрсынов атындағы жалпы орта мектебі» коммуналдық мемлекеттік мекемесі

Тақырыбы:

«Қазақ жылқысы»

Бағыты:тарих,өлкетану,этномәдениеттану

Орындаушы:Атажан Нұрәділ

(3-сынып, А.Байтұрсынов атындағы жалпы орта мектебі

Созақ ауданы Оңтүстік Қазақстан облысы)

Жетекші:Ешенқұлова Назыгүл Оңғарқызы

(бастауыш сынып мұғалімі)

2018жыл

Мазмұны

Тақырыбы: “Қазақ жылқысы” ______________________

Кіріспе: Қазақтың байырғы жылқы тұқымдары__________

Негізгі бөлім:

а) Қазақ халқының жылқыны дәріптеуі ________________

ә) Жылқы атаулары_________________________________

б) Жылқыға байланысты әдет-ғұрыптар

мен наным-сенімдер _____________________________

Қорытынды: Жылқының пайдасы______________________

Пікір:_______________________________________________

Пайдаланған әдебиеттер_____________________________

Түйіндеме

Қазіргі «Мәдени мұра» бағдарламасының негізгі міндеттерінің бірі-қазақ халқының ғасырлар бойғы тарихи жәдігерлерін зерттеу,тарихи сабақтастығын көрсету болып табылады. Өркениет тарихында адам өмірінде жылқыдай жасампаздық рөл атқарғаны жоқ.

Осы бір тамаша сұлу және күшті жануар адамның негізгі серігі болып сапалық құндылықтарды игерді. Аттың үстіне басқа халықтардан бұрын көтерілген ата-бабаларымыз басқалардан жоғары тұрды.

Аннотация

Одна из основной задачей сегодняшней программы «Мәдени мұра» многовековых иследования исторических экспонатов казахского народа являет показателем исторической приемственности. Цивилизация встроен человечества в созидании лошадей роль не играла.

Являясь спутникам человека,это красивое и сильное животное освоило ценные качества. Наши предки ,первыеоседлавшие коня,ставила себя выше

других народов.

Кіріспе

«Біздің асыл дүниеміз бір ғана жылқымыз,

Ләззат алатын асымыз-ет,

Сүйетін сусынымыз қымыз...

Қызық көретініміз өрістегі жылқымыз...»

Қасқа жолды Қасым хан(Тарихи рашиди)

Қазақ жылқысы– салт міну, жүк тасу, ет пен қымыз өндіру үшін өсірілетін жергілікті тұқым. Ауа райының қолайсыз жағдайына төзімді, жемшөп талғамайтын, үнемі далада, тебіндеп жайылады. Қолдан сұрыптау әдісімен шығарылған. Түрікмен, моңғол, солтүстік аймақтардағы орман жылқыларымен будандастыру нәтижесінде Қазақ жылқысы тұқымының бірнеше тармақтары (адай жылқысы, көшім жылқысы, қостанай жылқысы, жабы, т.б.) алынған. Басы үлкен, кең сағақты, мойны жуандау, етті. Тұрқы ұзын, кеудесі кең, жоны жалпақ, сауырлы. Аяқтары өте мықты, сүйекті. Жал-құйрығы қою, әрі ұзын, денесі тығыз, етті келеді, күзде тез семіреді. Қазақ жылқысының түсі көбінесе торы, жирен, сонымен қатар қара, құла, сұр, көк түстілері де жиі кездеседі. Қазақ жылқысының айғырларының шоқтығының биіктігі 140,1 см, тұрқының қиғаш ұзындығы 144,2 см, кеуде орамы 172,3 см, жіліншік орамы 18,4 см, ал биелерінде – тиісінше 138,6; 144,9; 169,1; 17,9 см. Айғыры 600, биесі 550 кг тартады. Қазақ жылқысы ұшқыр, жүйрік болмағанымен, алыс жолға өте төзімді. Олар тәулігіне 300 км-дей жол жүре алады, ал 100 км-ді 4 сағ 6 минутта шауып өтеді.

Шекті жылқысы қазақ жылқыларының ішіндегі шомбал, кесек тұрпатты жылқыларының бірі.

Адай жылқысының пайда болуы тарихи әңгіме аңыздарда қазақтың басқа жылқы тұқымдарымен салыстырғанда денесінің құрғақтылығымен және етсіздігімен ерекшеленеді. Басы етсіз, құрғақ және ұзын, маңдайы жетілген, шығыңқы, көздері өте үлкен. Адай жылқысының жалпы мініске арналған, салт жүруге сатып алынады.

Қазанат – қазақи биелерге асыл тұқымнан шыққан айғырларды салудан шыққан будан. Шын мәнінде қазақтардың бұрын білетін «Асыл тұқымды» деп отырғаны Араб пен Түркімен жылқылары.

Қазақ жылқы тұқымдарын үлкен кішілі, сан алуан, әрқилы тармақтарға бөлген. Жылқы тұқымдары мынадай топтарға бөлінеді.

1.Көне заманнан келе жатқан жылқы тұқымдары: арғымақ, қарабайыр, қазанат

2.Рулық белгі сипатына қарай аталуы бойынша: адай, шекті, найман

3.Жүрісіне, пайдалану мақсатына қарай: жүрдек, жүйрік, берік, желгіш, аяңшыл, жорға.

4.Жылқыларды жер атымен атау:Сауран сойы, Алтай, Жетісу жылқылары.

5.Рулық, елдік ерекшелігі мен аттың жүрісі бірдей айтылады: “найман жүрдек”, “шекті жүйрік”,”адай берік”.

Негізгі бөлім

Қазақ халқының дүниетанымында, ділі мен тілінде жылқыға қатысты өзгеше философиялық және мәдени жүйе қалыптасқан. “Адам – жылқы мінезді” дейді қазақ халқы. Бұған “Жылқы – малдың патшасы”, “Жігіттің сорлысын аттың жолдысы теңейді”, “Ат-ердің қанаты” т.б. жүздеген мақал-мәтелдерді қоссаңыз, қазақ халқының адам мен оның жан серігі атына біртұтас әлем ретінде қарағанына көз жеткізуге болады. Адамның азамат қатарына қосылуының өзін “Ат жалын тартып мінді” деп бейнелейді қазақ халқы. Жас баланың алғаш атқа отырғанын атап өту рәсімі – тоқым қағар тойынан бастап, адамның бұл өмірден өткенінің белгісі ат тұлдауға дейінгі бүкіл пәнилік тіршілікті жылқымен байланыстырған қазақтар біреумен жауласса “Ат құйрығын кесіскен”, біреудің алдында кінәлі болып қалса “Ат-шапан айыбын төлеген”. Сыйлы қонаққа ат мінгізу, күйеу жігіттің қалыңдық алуына алғаш барғанда ат байлауы, ұрыс кезінде жау қоршауында қалған қолбасшыға ат сүйек беріп құтқару, т.б. дәстүрлер, атқамінер, атқосшы, атшабар, т.б. лауазымдар жылқының қазақ халқының шаруашылығында ғана емес, әлеуметтік өмірінде де үлкен мәнге ие болғанын білдіреді. Қазақ халқы жылқыны, ең алдымен, ел қорғаны ердің жан серігі деп дәріптеген.

Ұлттық мифологиядағы иесі қысылғанда тіл бітіп, ақыл айтатын тұлпарлар (мыс., “Ер Төстік”,“Алтын сақа”, т.б. ертегілерде), батырлық жырлардағы

Қобыландының Тайбурылы, Алпамыстың Байшұбары, Қамбардың Қарақасқасы бергі заман батырлары Исатайдың Ақтабаны, Амангелдінің Шалқасқасы иелерімен бірге жыр-аңызға айналып, ел құрметіне бөленген.

Қазақ халқының әскери жорыққа төзімді жылқы тұқымдарын көптеп өсіретіні туралы деректер Ресей және Еуропа зерттеушілері Н. Бахметьевтің (1870), С. Вогактың (1873), А. Гердердің (1875), А. Вилькинстің, т.б. еңбектерінде жазылып қалған. 19 ғ.-дың 80-жж. Австрия подполковнигі А. Дандевильдің Орынбор даласына арнайы сапар шегіп, Австрия армиясы үшін

3000 қазақ жылқысын сатып алғаны туралы дерек сақталған. Қазақ даласында өсірілген жылқылар 1-ші, және 2-ші дүниежүзілік соғыс майдандарына көп алынған.

Қазақ халқы жылқыны спорттық ойын-сауықтарда (қ. Аламан бәйге, Бәйге, Құнан бәйге, Жорға жарыс, Көкпар, Аударыспақ, Ат омырауластыру, Ат үстінен тартыс, Жамбы ату, Қыз қуу, Салма ілу, Күміс ілу, т.б.) азаматтың мерейін асыратын, сал-серілік пен сәнділіктің шырайын келтіретін текті жануар деп есептеген. “Жылқы сәндік үшін, түйе байлық үшін” деген мақалдың мәні осыны мегзейді. Қазақ халқының алыс қашықтыққа шабатын аламан бәйгелер ұйымдастыратыны туралы орыс саяхатшылары тамсана жазады

Дәстүрлі қазақ қоғамында байлық мөлшері тек жылқымен ғана өлшенген. Жылқысының саны 5000-нан асатындар ғана бай санатына жатқызылған. “Біздің асыл дүниеміз бір ғана жылқымыз, – деп жазады Мұхаммед Хайдар Дулати. – Ләззат алатын асымыз – ет, сүйетін шәрбатымыз – қымыз... қызық көретініміз – өрістегі жылқымыз”.

Халықтың жылқы малына қатысты осындай ерекше ықыласы, кең байтақ жайылымдардың болуы, жылқының қыста тебініп өзі жайыла алатындығы қазақ даласында бұл түліктің көп өсірілуіне себеп болған

Жылқы атаулары

Жалпы қазақ тілінде жылқы өсіруге, оның мінез-құлқына, жасына, жүрісіне, т.б. байланысты ұғымдар мен атаулар өте көп. Мысалы, жылқы төлдерін: құлын (биенің жас төлі), жабағы (6 айдан асқан құлын), тай (1 жастан асқаны) деп атайды. Ал бұдан әрі ұрғашы жылқыны яғни байталды: құнажын байтал (2 жастан асқаны), дөнежін шығар (3 жастағы байтал), дөнежін байтал (3 жастан асқаны), бесті бие (4 жастан асқаны), қасабалы бие (7 – 8 жастағы бие), кәртамыс бие (11 – 14 жастағы бие), жасаған бие (20 жастан асқан бие), т.б. атайды.

Қазмойын- қазанаттың 3-ші ұрпағы. Мойны қаздың мойнындай иілген, бойы биік, сирақты, қамыс құлақ, ботагөз, түркімен тұқымына жақындау, салт жүріске жарамды жылқылар.