Қазақстан аймақтарын басқаруға арналған экономикалық шолу

Қазақ-Орыс Халықаралық университетінің DBA, доценті

Отешова А.К., оқытушы Жаймагамбетова А.А.,

Наутбаева У.Б.

ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ АЙМАҚТАРЫНДАҒЫ БАСҚАРУ ЖҮЙЕСІНЕ

ЭКОНОМИКАЛЫҚ ШОЛУ

Қазақстан үшін экономикалық табыстар мен қоғамдық игіліктерді қамтамасыз етудің оңтайлы теңгерімін табу - өмірлік маңызды мәселе. Бұл таяу он жылдықтағы Қазақстан дамуының басты бағыты.

Аймақтық басқару әдістері астарында аймақтың шаруашылық етуші субъектілеріне әсер етуші құралдар жиынтығын түсіну керек. Аймақтық басқару әдістерінің топтастыруына келесі әдістер кіреді:

- әкімшілік (ұйымдастырушылық - басқарушылық); - экономикалық; - әлеуметтік – психологиялық; - тәрбиелеушілік және т.б.

Дамыған шет мемлекеттердің аймақтық саясатты жүзеге асыру барысындағы тәжірибелерін ескеру қажет екендігі айқын. Өйткені, экономиканы басқарудағы жинақталған әлемдік тәжірибені оқып-үйренбей, оларды жан-жақтылы зерттемей экономиканы мемлекеттік басқарудың жаңа сатысына өту мүмкін емес. Ел экономикасын басқарудың орталықсыздандырылған жаңа жүйесіне өту барысында әлемдік тәжірибеде бар модельдерді, тұжырымдарды ескере отырып, елдің саяси, әлеуметтік-экономикалық дамуына, ұлттық ерекшеліктеріне қарай аймақ экономикасын басқарудың өз мемлекетімізге тән үлгісін қалыптастыруға тиіспіз. Осы орайда бірқатар шет мемлекетттердің аймақтық саясатты қалыптастыру, оны жүзеге асыру бағытындағы оңды тәжірибелерін ұсынуды жөн санаймыз.

Мемлекеттің құрылымы аймақтық саясат саласындағы өкілеттіліктерді орталықсыздандыру немесе бөлу деңгейін анықтайды. Егер «интеграцияланған» мемлекеттер тәжірибесіне сүйенсек, онда Ирландия, Португалия, Греция сияқты мемлекеттерде аймақтық саясат мәселелеріне қатысты орталықтандырылған әдіс қолданылады.

Қазақстанның әрбір аймағы өзіне тән табиғи ресурстарға, олардың қалыптасу ерекшеліктеріне, ұлттық немесе табиғи белгілеріне, өзінің шаруашылық құрылымына, экономикалық дамуы мен мамандандыру деңгейіне ие. Әрбір аймақ, бiрiншiден, мемлекеттің шаруашылық кешендерінің белгілі бiр

орнын алса, екiншiден, басқа айналыммен бірігіп бүтін экономикалық бірлік құрайды [1].

Қазақстан аймақтарындағы мол табиғи ресурстарды ұтымды игеру, өнеркәсіптік шикізат пен отын базасын дұрыс орналастыру еліміздің экономикалық қуатын арттырады. Халық шаруашылығының шикізат және отын ресурстарын пайдаланудың арта түсуі шикізат базасының үлкен торабын жасауды талап етеді. Минералдық шикізат ресурстары экономикалық құрылымдық тұрғыдан қайта құруға қажетті қаржыны жинауға мүмкіндік береді.

Мәселен, Қазақстан экономикасының тиімділігін арттыру үшін, ең алдымен, елдің әр аймағындағы отын-энергетика, металлургия, мұнайхимия өнеркәсіптерін өркендету керек. Екібастұз, Майкөбе, Обаған алабын үрдіс игеру көмір өнеркәсібін орналастырудың құрылымын айтарлықтай өзгертеді. Мамандардың есептеуінше, болашақта барлық энергетикалық көмірдің 80% Солтүстік-Шығыс Қазақстанда өндіріледі. Бұл өңірдің энергетикалық көмірі негізінде елімізде құрылатын ірі энергетикалық база Қазақстанда өндірілетін электр қуатының 70%-ын береді.

Батыс Қазақстандағы көмірсутегі шикізатын игерудің болашағы зор. Бұл өңірден жылына 88-100 млн. тонна мұнай алуға болады. Осыған орай мұнда бұл өнімдерді өңдеп, мұнай химия өнеркәсібін өркендетуге, жаңа кәсіпорындар салуға мүмкіндіктер көп. Қостанай, Соколов-Сарыбай, Лисаковск, Қашар кен-байыту комбинаттары да қара металлургияның аса ірі ошақтары. Шығыс және Орталық Қазақстан күкірт қышқылын өндіруді, Оңтүстікте фосфор өндірісін ұтымды ұйымдастыру арқылы аймақтық экономиканың тиімді құрылымын жасауға болады. Жоғар Қазақстан Республикасының аймақтарын әлеуметтік - экономикалық дамуын реттеуді жүзеге асуы бойынша ұсыныстар әзірленді ыдағы айтылған барлық өндірістердің, өндіріс әдісі бойынша өңірлердің жалпы ішкі өнім көрсеткіші 2014 жылы 27 571 889,0 млн. теңге, 2015 жылы 30 346 958,2 млн. теңгені көрсетсе 2015 жыл 34 140 040,4 млн. тенгені құрады. Бұл жерде жыл сайын өнім көлемінің артқанын байқауға болады (1-кесте).

Кесте 1

Өңірлер кескінінде өндіріс әдісі бойынша жалпы ішкі өнім, млн.теңге

А қ п а р а т

құрастырылған

Аймақ экономикасының бәсекеге қабілеттігін жоғарылату механизмдерін іске асырудың екі деңгейін бөліп көрсетуге болады. Бұл ең біріншіден, жалпы мемлекеттік деңгей, екіншіден, аймақтық деңгей. Тұрақты макроэкономикалық жағдайларға қарамастан, экономика күтетіндей нәтиженің болмауы мемлекеттік басқарудағы аймақтық деңгейдің артта қалуымен түсіндіріледі. Аймақ экономикасының бәсекеге қабілеттілігін жоғарылатудың ұйымдық механизмінің шеңберінде қоғам мен мемлекеттің арасындағы өзара қарым – қатынастарды реттеуге қызмет ететін әртүрлі институттарды ұйымдастыру мүмкіндіктерді қарастырады [2].

Ақтөбе облыстың әлеуметтік-экономикалық дамуының соңғы жылдардағы қорытындыларын талдау «Қазақстан-2050»

Өндіріс әдісі бойынша жалпы ішкі өнім

2014ж. 2015ж. 2016ж.

Қазақстан Республикасы 27 571 88 9,0

34 140 040 ,4 Ақмола 809 400,6 803 896,3 942 164,3 Ақтөбе 1 477 682 ,0

1 816 346, 2 Алматы 1 246 208 ,6

1 665 494, 6 Атырау 3 447 336 ,7

3 635 092, 7 Батыс Қазақстан 1 323 537 ,6

1 845 841, 0 Жамбыл 634 251,9 763 861,8 863 986,6 Қарағанды 2 397 919 ,6

2 690 682, 1 Қостанай 1 135 574 ,0

1 309 668, 3 Қызылорда 1 034 819 ,0

1 374 026, 7 Маңғыстау 1 751 142 ,2

1 880 010, 4 Оңтүстік Қазақстан 1 507 227 ,9

2 062 591, 1 Павлодар 1 527 256 ,2

1 539 148, 9 Солтүстік Қазақстан 667 893,3 683 013,8 747 535,9 Шығыс Қазақстан 1 624 341 ,0

2 050 251, 3 Астана қ.ә 2 090 987 ,4

3 245 383, 9 Алматы қ,ә 4 896 311 ,0

стратегиясында белгіленген міндеттерді іске асыру жөнінде әкімдік тарапынан қабылданып жатқан шаралардың арқасында қоғамдық-саяси тұрақтылық сақталып отырғандығын, экономиканың нақты секторы мен әлеуметтік салада оң ілгері жылжу тұрақты сипат алып отырғандығын көрсетіп отыр.

Кесте 2 Ақтөбе облысының негізгі макроэкономикалық көрсеткіштер серпінділігі (динамикасы)

№ Атауы Өлшем

бірлігі

2013ж. 2014ж. 2015

ж. 1 Жалпы өңірлік өнім млрд.теңг

е

2 Жан басына шаққандағы жалпы өңірлік өнім

мың теңге 571,8 750,6 886

3 Өнеркәсіп өнімінің (жұмысының) көлемі

млрд.теңг

е

4 Ауыл шаруашылығының жалпы өнімі

млрд.теңг

е

5 Негізгі капиталға салынған инвестиция

млрд.теңг

е

6 Тұрғын үйді іске қосу мың шаршы

метр

7 Бюджетке салық және басқа төлемдер түсуі

млрд.теңг

е

8 Тұтыну бағасының индексі

9 Құрылған жаңа жұмыс орындары

бірлік 13857 14866 15739

Ресми түрде тіркелген жұмыссыздық деңгейі

Кедейлік деңгейі % 4,2 2,8 1,6

Орташа айлық жалақы теңге 34851 40905 50500

Жан басына шаққандағы орташа ақшалай кіріс

теңге 16225 21545 28000

Халық саны мың адам 686,7 695,3 705,0

Ақпарат көзі: ҚР Статистика агенттігінің деректері негізінде құрастырылған

Ақтөбе облысының бүгінгі күні республикадағы озық және серпінді дамушы өңірлердің біріне жатады деп айтуға болады. Қабылданған шаралардың нәтижесінде экономиканың нақты секторындағы көрсеткіштердің өсуі байқалады және инфрақұрылымды дамытуда оң өзгерістер белгіленді. Бұл тұрғындардың өмір сүру деңгейін жақсартуға септігін тигізді.