Шығыс Қазақстан ауыл шаруашылығының экономикалық мәселелері

ШЫҒЫС ҚАЗАҚСТАН ОБЛЫСЫ БОЙЫНША АУЫЛШАРУАШЫЛЫҒЫНЫҢ ЭКОНОМИКАЛЫҚ МӘСЕЛЕЛЕРІ

Хурмет Ж

ШҚМУ Жоғары колледж экономика пәндерiнiң оқытушысы

Облыс экономикасының басым бөлігінің негізгі саласы ауыл шаруашылығы болып табылатын агроөнеркәсіп кешені құрайды. Оның үлесіне облыс бойынша өндірілетін ішкі жалпы өнімнің 12% жатады.

Мамандандырылу бағыты және өндірілетін өнім көлемінің құны жағынан алып қарағанда облыстың ауыл шаруашылығы мал шаруашылығы бағытында дамып отыр, сонымен қатар жақсы дамыған өсімдік шаруашылығы да орын алған. Ауыл шаруашылығында өндірілетін жалпы өнімінің 53,3% мал шаруашылығы өнімдері құрайды.

Мал шаруашылығының негізгі ерекшеліктерінің бірі - оның көп салалығы. Облыстың табиғи-климат жағдайлары мен шаруашылықтың даму жағдайларына байланысты онда сүтті және етті ірі қара мал өсіру, биязы және қылшық жүнді қой шаруашылығы, шошқа , жылқы құс, бұғы, мүйізді бұғы, ара, түйе және балық өсіру шаруашылықтары жақсы дамуда. Бұғы, мүйізді бұғы өсіруден және бұғы мүйізі өнімдерін өндіруден облыс Республика бойынша монополист болып есептеледі.

Мал шаруашылығы сияқты өсімдік шаруашылығы да облыстың ауыл шаруашылығы саласының негізгі шешуші саласы болып табылады, оның үлесіне жалпы ауыл шаруашылық өнімінің 46,7% жатады.

Өсімдік шаруашылығы саласы күздік қара бидай, бидай, жаздық бидай, арпа, сұлы, бұршақ және қарақұмық тәріздес дәнді және бұршақты дәнді дақылдарды өсіру кең орын алған тәлімі жер жағдайында дамып отыр, ал астық өнімдерінің негізгі бөлігін оның 70% құрайтын жаздық бидай құрайды.

Аталған дақылдардан басқа облыста негізгі бөлігін күнбағыс майлы дақылы құрайтын майлы дақылдар өсіру кең етек жайған. Облыста егіс алқабы және өнім көлемі жағынан күнбағыс майлы дақылын өсіру Республика көлемінде алдыңғы орындардың бірін алады. Республика бойынша өндірілетін өнім көлемінің 75% біздің облыста өндіріледі.

Облыс тұрғындарын азық-түлікпен қамтамасыз етуде мақсатында картоп, көкөніс, бақша, мал азығы үшін сүрлемдік жүгері, дәнді және бұршақты көп жылдық шөптер қосалқы дақылдар ретінде өсіріледі. Жалпы алғанда облыстың ауыл шаруашылығы жүргізу 6 топырақ-климат аймағында іске асырылуда, сонымен бірге айта кетерлік жағдай бір әкімшілік ауданның аумағы кейде 2 немесе 4 аймақта орналасқан, бұл жағдай оның мамандандырылу бағытын айқындайды.

Облыстың агроөнеркәсіп кешенінінің құрамына 1189, оның ішінде ірісі -124 кәсіпорынды біріктіретін жақсы дамыған тамақ және өңдеуші өнеркәсіп өндірісі кіреді. Бұл саланың 2014-2016 жылдары өндірген жылдық орташа тауарлы өнімінің көлемі 25 млрд. теңгеден асады, немесе облыстың өңдеу саласы өнімінің 17,4% құрайды.

Соңғы жылдары облыстың агроөнеркәсіп кешенінің дамуы біршама тұрақтанып келеді. Ауыл шаруашылық өнімдері мен оның өңдеуден түскен өнімдерінің көлемін арттыруда алға басушылық байқалуда. Шет елден әкелінетін азық-түлік деңгейі төмендеді, құрал-жабдықтармен және ауыл шаруашылық техникаларымен жабдықтау деңгейі арта түсуде.

АӨК салаларынын тұрақтандыру бойынша жүргізіліп жатқан шаралар ауыл шаруашылық өндірісін одан әрі дамытуға, оның тиімділігін арттыруға, облысты азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз етуге әсер етті.

Облыстың 2015-2016 жылдарға арналған аграрлық азық түлік бағдарламасындағы агроөнеркәсіп кешені жүйесінің тиімділігін арттыру және бәсекеге қабілетті өнім шығару мәселелері бойынша қойылған мақсат негізінен орындалды.

Жаңа озық технологиялар мен техникалық прогресті игеру арқылы ауыл шаруашылық өндірісін диверсификациялауға бет бұрылды. АӨК-де еңбек өнімділігін арттыруға, оның салаларының пайдалылығын арттыруға бағытталған агроөнеркәсіп кешенін одан әрі дамыту шаралары өндірісті модернизациялауды, қайта жарақтандыруды, оның инфрақұрылымдарын дамытуды және салалық кластерлерді қалыптастыруды қажет етеді.

Аграрлық сектордың бәсекеге қабілеттілігін қамтамасыз ету - оның аграрлық өндірісті индустрияландыру мен негізгі өнім түрлері бойынша АӨК өнімдерінің тиімділігін арттыруға негізделген тұрақты дамыту болып табылады.

Ауыл шаруашылық кешенінің неғұрлым бәсекеге қабілетті салаларында кластерлік бастаманы қалыптастыру және оны жүзеге асыру - агротехнологияның деңгейін көтеруге және өндірілетін өнімнің сапасын арттыруға, қосымша құн мен агроөнеркәсіп кешенінің табыстылығын көбейтуге себепкер болатын тұрақты дамытудың негізін қалайды. Облыстың агроөнеркәсіп кешені бойынша 13597 ауыл шаруашылық құрылымдары, тұрғындардың 328,2 мың жекеменшік қосалқы шаруашылықтары мен саяжай учаскелері тіркелген. Өнеркәсіп потенциалы 1189 өңдеу саласының кәсіпорындары мен азық-түлік өндіретін шағын цехтардан тұрады.

Облыста, әсіресе мал шаруашылығы саласында ұсақ тауарлы өндіріс дамыған. 2016 жылдың 1 шілдесіндегі есеп бойынша облыста аралас өндіріске мамандандырылған 436 ірі және орта шаруашылықтар есепке алынған, немесе бұл барлық тауарлы шаруашылықтардың 3,2% құрайды.. Оларға бекітілген жер көлемі облыстың барлық ауыл шаруашылық жерлерінің 8,2% құрайды. Бұл шаруашылықтар барлық айдалатын жерлердің 61,3% өңдейді, барлық ірі қара малының 64,2%, қойдың 58,8%, шошқаның 58,8%, жылқының 53.3% шоғырланған.

Сонымен қатар, 1 гектар егістік жерге шаққанда ауыл шаруашылығының жалпы өнімі соңғы екі жылда азайып отыр, егер 2014 жылы (ең жоғарғы деңгей) бұл көрсеткіш 45 мың теңгені құраса, 2015 жылы – 39,7 мың теңге көлемінде болды.

1 гектар жерге шаққанда ауыл шаруашылығының жалпы өнімі көрсеткішінің азайюы егістік жерлердің құрамында парға қалдырылатын жерлердің көлемінің өсуіне және айналымға қосымша айдалмалы жерлерді енгізуге байланысты болып отыр.

Ауыл шаруашылығының жалпы өнімінің құрылымын талдауынан оның негізгі бағыты өсімдік шаруашылығы қатар дамыған мал шаруашылығы екендігін байқауға болады. 2016 жылы мал шаруашылығының үлесі 53,3%, өсімдік шаруашылығының үлесі – 46,7% құрады.

Облыстың ауыл шаруашылығының ерекшеліктері ретінде мал шаруашылығы өнімдерінің көп түрлерін өндіруде, сонымен қатар көкөніс, бақша, картоп өсіруде азаматтардың жеке қосалқы шаруашылықтарының үлес салмағы жоғары екендігін атауға болады. Олардың үлесіне барлық өндірілген сүттің 86,3%, еттің – 78,7%, жүннің – 75,6%, картоптың – 91,2%, көкөніс-бақша өнімдерінің 84,8 % келеді. Сондықтан да, 2017 жылы жалпы өндірілген ауыл шаруашылығының жалпы өнімінің 61% - тұрғындардың жеке шаруашылықтарының үлесіне, 27.7% -шаруа қожалықтарының үлесіне, 11.3% - ауыл шаруашылық кәсіпорындарының үлесіне тиді.

Соңғы жылдары ауыл шаруашылық салаларының пайдалылығының өсуі байқалуда. Өсімдік шаруашылығы өнімдерінің рентабелдігі 7-ден 30 %, мал шаруашылығы өнімдерінің рентабелдігі 10-нан 25 % аралығында болып отыр.

Ауыл шаруашылық кәсіпорындарының қаржы жағдайы біршама жақсара түсті. 2014 жылмен салыстырғанда зиянмен жұмыс істейтін кәсіпорындардың үлес салмағы азайды: шаруа қожалықтары бойынша 40 тан 14 %, ауыл шаруашылық құрылымдары бойынша 73 тен 13%.

АӨК тамақ жасау кәсіпорндары мен өңдеуші салаларының өндірістік қуаттары ұлғайюда, техникалық қайта жарақтандыру жүргізілуде және шығарылатын өнім көлемі артуда.

Аграрлық азық-түлік бағдарламаны жүзеге асыру кезеңінде (2014-2016 ж.ж) бұл салалардың өндірген тауарлық өнімі 2014 жылмен салыстырғанда 19,6% артты оның ішінде ет өнімдері 22,6%, балық аулау 2,4 есеге, сүт өнімдерін шығару 24%, ұн тарту кәсіпорындарында 2,2 есеге өсті.

Сонымен қатар тамақ және қайта өңдеу өнеркәсібі салаларының барлығы бірдей тұрақты жұмыс атқара алмады. 2015 жылмен салыстырғанда 2016 жылы ет өндіру, шұжық өнімдері және ұн шығару көлемі біршама азайған.

Ауыл шаруашылық өнімдерін өңдеудің көлемінің артуына қарамастан, өңдеуден өткен өнім көлемінің жалпы өндірілген өнімкөлеміндегі үлес салмағы әлі де болса төмен күйінде қалып отыр. 2016 жылы облыс кәсіпорындарында еттің 7%, сүттің 8,6% , дәнді және дәнді бұршақты дақылдардың 21,1%, балықтың 67% , күнбағыстың 85,9% өңделді.

2016 жылы тұтынуға жұмсалған қаражат сомалары 80,7 мың тонна еттің өнеркәсіптік өңдеуден өткені 6,3 мың тонна, 550,2 мың тонна сүттің – 61,7 мың тоннасы, 387 мың тонна астықтың – 142 мың тоннасы және 7,4 мың тонна балықтың – 5,5 мың тоннасы өңделді.

Облыс тұрғындарының жергілікті ауыл шаруашылық тауар өндірушілердің өндірген өнімдерімен қамтамасыз етілуі: нан және нан өнімдері бойынша – 114,3%, күнбағыс майы – 252%, сүт – 135,6% ет – 124,7%, жұмыртқа – 109%, картоп – 222,4%, көкөніс – 146% құрайды 4 суретте көрсетілген.

Сурет 4 - Жергілікті ауыл шаруашылық тауар өндірушілердің өндірген өнімдері

Аграрлық азық-түлік бағдарламасын жүзеге асыру мерзімінде облыстың агроөнеркәсіп кешеніне инвестициялардың қомақты көлемі жұмсалды. 2016-2017 жылдары жұмсалған инвестициялардың жалпы сомасы 7,5 млрд. теңгені, оның ішінде республикалық бюджеттен бөлінген инвестиция 42,7 % құрады. 2015 жылмен салыстырғанда АӨК жұмсалған қаржы ағымдары орташа алғанда 1,6 есеге артты.

Ауыл шаруашылық кешен өңірдің азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ететін облыс экономикасының негізгі буыны болып отырғандықтан оны дамытуға барлық деңгейдегі атқарушы органдар тарапынан айрықша көңіл бөлінеді.

Оның дамуы үшін қаражат бөлу жұмыстары үздіксіз жүргізілуде және қаражат сомасы да жылдан жылға артып келеді.

Аграрлық саланы қаржыландыруды және шаруашылықтар мен ауыл халқының кредиттік ресурстарға қол жетімділігін жақсарту үшін облыста "ҚазАгро" ҰБХ" АҚ-ның 2 филиалы мен 2 өкілдігі, 17 ауылдық кредиттік серіктестік және 5 шағын кредиттік ұйым құрылды.

Аграрлық саланы дамытуға тартылатын инвестиция көлемі жылдан жылға арттырылып отыр. Оған 2014-2016 жылдардағы көрсеткіштер дәлел болады.

Бұл серпін биылғы жылы да сақталып отыр. 2016 жылғы 8 айда ауыл шаруашылығының жалпы өнім көлемі 31,8% артты. Талдау жасалып отырған мерзім ішінде физикалық көлем индексі 102% құрады.

Ауыл шаруашылығы саласының қазіргі жағдайына жасалған талдау, оның жетекші саласы көпсалалы мал шаруашылығы болып отырғанын және оның жалпы ауыл шаруашылығы өнімі көлеміндегі үлесі 65%. Бұл салада өнім өндіру серпінді артып келеді. Оған соңғы 3 жылдағы мәліметтер және 2016 жылғы жұмыс қорытындысы дәлел болады.

Биылғы жылғы өткен 8 айда барлық санаттардағы шаруашылықтарды 2015 жылғы осы кезеңмен салыстырғанда тірі салмақта ет өндіру 1,6%, сүт 2% артты. Жалпы мал шаруашылығы өнімін өндіру көлемі осы кезең ішінде 23% өсті. Физикалық көлем индексі 100,7%.

Одан басқа сү тауарлы фермалар және мал бордақылау алаңдарын, асыл тұқымды шаруашылқтар құру, мал азығы қорын нығайту, саланы мемлекеттік қолдау бойынша нысаналы жұмыстар жүргізілді. Бүгінгі күні 52 сүт тауарлы ферма, 245 мал бордақылау алаңы, оның ішінде биылғы жылы 29 мал бордақылау алаңы, 179 асыл тұқымды мал шаруашылығы, 320 мал сою пункті және 182 қолдан ұрықтандыру пункті құрылды. Саланы қолдауға және дамытуға республикалық бюджеттен биылғы жылға 4 млрд.теңгеден астам қаражат бөлінді.

Жалпы облыс бойынша мал басының саны 3,1% артқанына қарамастан, Шемонаиха, Жарма, Аягөз және Бородулиха аудандарында мал басы қасқарған.

Одан басқа тұрғындардың үй шаруашылығында ірі қара шаруашылығын дамытудың қолда бар әлеуеті толық пайдаланылмай отырғанын айта кету керек. Ірі қара малының 73 пайызы тұрғындардың қолында. Оларда негізінен тұқымы нашар және өнімділігі төмен мал өсіріледі. Алайда аталған салада мал тұқымын жақсарту және оның генетикалық әлеуетін көтеру өте қиын.

Соған қарамастан ірі қара малының жалпы табындағы үлес салмағы 6,5 пайызды құрап отыр. Бұл республикадағы ең жоғарғы көрсеткіштердің бірі.

Облыста өсірілетін асыл тұқымдағы төлдер негізінен облыстан тысқары жерлерге әкетіліп жатыр және оның тұрғындардағы мал тұқымын асылдандыруға ықпалы жоқ.

Мал шаруашылығы саласының дамуына ірі қара малы мен ұсақ мал ауруларының сарып ауруы кері әсерін тигізіп отыр. Сарып ауруы облыстың 31 пунктінде тіркелді.