қазақстан тарихы, 11 сынып тест

Қазақстанда көшпелі малшаруашылығы және егіншіліктің дамуы (§1-2)

Қазақстан аумағындағы тұрғындардың шаруашылық түріне ежелден әсер еткен фактор: экожүйе (табиғи және климаттық ерекшеліктер)

Б.з.б. ІІ мыңжылдық соңында егіншілікпен айналысудың тиімсіз болу себебі:

қуаңшылық

Қазақстанның жерінің басым бөлігі: шөлейтті жерлер

Табиғи мал азығы қорының тарылуына әкелді: су мен жайылым тапшылығы, аумақтағы өсімдіктердің жеткіліксіздігі

Көшпелі малшаруашылығының орнығуына жеткізген жағдайлар: 1) табиғи мал азығы қорының тарылуы, 2) жер құнарлығының төмендеуі, 3) мал басының артуы

Ежелгі Қазақстан тұрғындарыңының негізгі кәсібі: көшпелі тірлікке негізделген мал өсіру

Көшпелімалшаруашылығынакөшу себептерінің бірі: жылқыны қолға үйрету

Алғаш рет жылқыны қолға үйрету орталығының бірі: Ботай мәдениеті

Ботай қонысының алып жатқан аумағы: 15 га

Малды жау шапқыншылығынан және табиғат апаттарынан аман сақтады: көшпелі өмір салты

Көшпеліліктің пайда болуы неге байланысты болды: малшылардың қоршаған ортаның табиғи - климаттық жағдайына икемделуіне

Орыс ғалымдарының көпшілігі көшпелі малшаруашылығы қалыптасуының туындағанын неге негіздейді: табиғи жағдайға тәуелділікке

Көшпелі малшаруашылығы қалыптасуын табиғи жағдайға тәуелділіктен туындағанын негізге алғандар орыс ғалымдары: И.Ф. Бларамберг, А.Н. Макшеев, Л.Л. Мейер, Г.Н. Потанин, И.И. Завалишин, А.И. Добросмыслов

Көшпелі мал шаруашылығының қалыптасу себептері: 1) Қазақстан климаты құрғақ болып, жауын азайды, 2) мал басы артуы жаңа жайылымды қажет етті,

3) ат әбзелдерін жетілдіру жылқыны көлік ретінде пайдалануға мүмкіндік берді, жаңа жерді игеруге ыңғайлы болды

Көшпелілердің жайылымның тепе-теңдігін сақтау үшін жасаған әрекеті: руға бөлініп, бөлінген шеңберде көшіп қонды

Маусымдық жайылымдар бөліске түсті: рулар арасында

Елдің бәрі бірдей пайдалана алмады: қыстауды

Малшаруашылығына тікелей әсер еткен жағдай: табиғи-географиялық

Көшпелімалшаруашылығыкөздеді:Ұлыдаланыңэнергетикалықж»не юиологиялық ресурстарын тиімді пайдалануды

Қазақ халқының дәстүрлі шаруашылықтары: көшпелі, жартылай көшпелі, отырықшылық

Малшылар тұрған көшпелі өмірге қолайлы баспана: киіз үй

Малдың жыл бойы жайылу түрі: тебіндік

Қазақтар мал басын аман сақтап қалу үшін: жыл мезгілі мен жайылым ерекшелігіне байланысты көшіп-қонды

Мал төлдетіп, жүн қырқу үшін көшті: көктеуге

Көшпелілер төлдер өсіп, жер көгерген кезде көшті: жайлауға

Егіншілік дамыған өңірлер: Іле, Талас, Арыс, Шу, Сыр өзендері бойында және Жетісу өңірінде

ХІХ ғасырдың соңына дейін сақталды: дәстүрлі малшаруашылығы

ХХ ғ. 20 жж. соңы мен 30 жж. басында республиканың жартысын аштан қырылуына алып келген жағдай: индустрияландыру, ұжымдастыру

ХХ ғ. 20 жж. соңы мен 30 жж. басында жергілікті халықтың күрт кемуіне алып келді:

аштық

1950 жылдардағы тың игеру саясаты нәтижесінде эрозияға ұшыраған жер көлемі: 10 млн га

55 млн га-тардың тозуына алып келген жағдай: мал шаруашылығын жүргізудегі кеңестік әдістер

Тіршіліктің негізі: дәстүрлі малшаруашылығы

Көшпелілікті тен артта қалу мен жабайылық көрінісі ретінде біржақты түсіндіріп келген ғалымдардың көзқарасы: еуроцентристік

«Көшпелілердің киіз үй, арба, ер-тұрман, қайқы қылыш ойлап тауып, әлемдік өркениетке қосқан үлесін дәлелдеген»: Н. Гумилев

Көшпелілер рулық жайылымдарды уақытша тастап кетуге мәжбүр болған жағдай: адамдар мен мал арасында әртүрлі аурулар мен індет жайылуынан жаппай қырылуға әкеліп соққанда

«Жоспарланбаған көші-қон туралы сөз болуы мүмкін емес… тайпа немесе тайпалық бірлестіктер жайылымдарын өздерінің жекеменшігі ретінде санайды, көрші тайпалардың басып кіруіне жол бермейді» - деп мәлімет берген лингвист, түркітанушы: В. Радлов

Көшпелілердің негізгі дәулеті: мал

Көшпелілердегі байлық өлшемі: ірі және ұсақ мал

Көшпелілерде көлік міндетін атқарды: мал

Далалықтың жеке бостандығы мен тәуелсіздігі және өмір сүруінің кепілі: байлық

«Абылай хан заманында әрбір екінші қазақ дәулетті, бай болған» - деп жазған қазақ әдебиетінің белгілі зерттеушісі: Мәшһүр Жүсіп Көпеев

Орта жүз қазақтары туралы жазба жазған: Шоқан Уәлиханов

«Сібір қырғыздары (қазақтары) сыртқы округтік приказдар құрылғанға дейін өте дәулетті де бай болған, бұған еш күмән келтіруге болмайды» - деп мәлімет берген ғалым: Ш. Уәлиханов

ХІХ ғ. І жартысында Солтүстік-шығыс Қазақстан қазақтарының өмірі мен тұрмысын зерттеген орыс офицері: С. Броневский

«Орта жүзде өте бай қазақтар бар: мысалы, Қарпық болысындағы Сапақ бидің 10 мыңға жуық жылқы, көптеген түйелер мен ұсақ малы болды; бір жайылымнан келесі қонысқа көшкенде дүние-мүлкін 150-ден астам түйеге артқан» - деп мәлімет берген офицер: С. Броневский

Қазақ даласындағы байлар және ауқаттылар: Түйте Нүрекенов, Мұса Шорманов, Шоң Едіге, Сағынай, Нұрмағамбет, Жексенбай

ХХ ғ. басында Алаш қозғалысының өкілдеріне қаржылық қолдау көрсетіп, қазақ мемлекеттілігінің қалыптасуына өз үлестерін қосқан байлар: Қаражан Үкібаев, Медеу Оразбаев, Үкі Әділов, Хасен Ақаев, ағайынды Бекметовтер, Ыбырай Ақбаев, Маман байдың балалары, Иса Көпжасаров, Салық Омаров, Тобанияз Әлниязов

ХІХ ғасырдың ортасында «Ұрлық… даладағы қазақтар арасында орын алмаған деп толық айта аламыз» - деп жазған: М.И. Красовский

Егіншілік орталықтары: Сырдария, Іле, Шу, Нұра, Орал, Ертіс өзендері мен Балқаш, Алакөл, Зайсан көлдері маңы

Егіншілік ертеден кең өріс алған аймақтар: Оңтүстік Қазақстан (Сырдария, Қаратау) және Жетісу өңірлерінде

Егіншілік қалыптасқан дәуір: неолит және энеолит

Алғашқықоладәуірініңқарапайыморақтарытабылған аймақтар:Шығыс Қазақстан, Солтүстік Қазақстан

Қола дәуірінде Қазақстанды мекендеген тайпалардың кәсібі: егіншілік

Андрондықтардың қосалқы шаруашылығы: егіншілік

Б.з.б.8-7ғғ.ертетемірдәуіріндеҚазақстантұрғындарыныңайналысқан шаруашылық түрі: кешенді

Андрондықтар жер өңдеу үшін қолданған құралдар: тесе, қола және мыс орақ

Жерөңдеукәсібімалшаруашылығыменқатардамығанөңірлер:Оңтүстік Қазақстан мен Жетісу

Ежелгі тұрғындар жер өңдеуде пайдаланған құрылғы: суару қондырғысы

Сырдың орта ағысында пайда болған мемлекет: Қаңлы

Егіншілік қарқынды дамыған мемлекет: Қаңлы

Сыр өңірінде жүргізілген егін түрлері: тәлімді және суармалы

Қаңлылар егіс алқаптарын суару үшін салды: тоғандар мен су қоймалары

Қаңлылар егісті суару үшін тоған салғанының дәлелі: Шыршық өзені бойындағы Зах арығы

Ертістің орта ағысын мекендеп, ІХ–Х ғасырларда егіншілікпен шұғылданған халық:

қимақтар

Әл-Идриси дерегінде бидай, арпа, күріш және жүзім өсірген халық: қимақтар

Қазақстанда егіншіліктің құлдырап кетуіне себеп: Шыңғысзан мен Әмір-Темір шапқыншылықтары

Жетісу және Сырдария алқаптарында егіншаруашылығын қайта жандануына себеп болған оқиға: Қазақ хандығының құрылуы

Қазақ хандығы құрылғасын Жетісу мен Сырдарияда егіншілік жанданғанының дәлелі: Отырардағы археологиялық қазбалар

1692 жылы қазақ жеріне келген елші: В. Кобяков

«Тәуке ханда нан көп, қазақтар бидай, арпа және тары өсіреді…» деп дерек берген елші: В. Кобяков

«Астық далада айтарлықтай бар… Өскемен, Семей, Ертіс шебіне қазақтар … бидай және тарыны базарға сатуға әкеліп тұрады; бұл кез келген орысты таңғалдырады» деп 1830 жылы жазған: С. Броневский

Қазақтар еккен дақылдар: бидай, тары, арпа, күріш, жүгері

Шымкент және Перовск уездерінде егілген дақыл: мақта

Верный уезінде егілген дақыл: темекі

Оңтүстік және Оңтүстік-Шығыс аймақтар еккен көкөністер: қауын, қарбыз, асқабақ, пияз, сәбіз

Жеміс ағаштарын өсіретін Қазақстан бөлігі: оңтүстік

Мал азығы ретінде кеңінен таралған дақыл: жоңышқа

Егіншілер астықты сақтау үшін: қамба салып, ұра қазды

ІХ ғасырдың соңы – ХХ ғасырдың басында қазақ шаруашылығында жер жыртуға кеңінен қолданыла бастады: темір соқа, мала

Топырақты майдалайтын құрал: мала

Қазақтардың егіншаруашылығының сипаты: табиғи (натуралдық)

ХІХ ғасырдың соңында қазақтарды жаппай егіншілікпен айналысуға мәжбүр еткен себептер:1)орысшаруаларыныңқонысаударуысалдарынанмал

жайылымдары қысқаруы, 2) қазақтар егіншілікке өтпеген жағдайда қоныстанған аймақтардан күштеп ығыстырылатын болды, 3) патша өкіметінің отарлау саясаты қазақтарды отырықшылыққа көшіруді көздеді

Қазақстандағы патшалық Ресейдің басты мақсаты: өлкенің негізгі тұрғындарын жерінен айырып, қоныс аударушыларға босатып беру және қазақ қоғамында патша билігі үстемдігін бекіту

Қазақ шаруашылығында қосымша кәсіптер: аң және балық аулау

Аң аулауда қолданылған тәсілдер: қыран құс салу, құмай тазы жүгірту, қақпан және тұзақ құру

Балық аулау едәуір дамыған аймақтар: Арал, Каспий теңіздерінде

Балық көп ауланған өзендер: Ертіс, Жайық

Егіншілік кәсіп ертеден дамыған өңірлер: Оңтүстік Қазақстан, Жетісу

Қазақтардың кәсіптері: малшаруашылығы, егіншілік, аңшылық, балық аулау

Қолөнер мен кәсіп(§3-4)

Көне дәуірден Қазақстан жерін мекендеген ежелгі тайпалардың рухани және материалдық мәдениетінің тікелей мұрагері: қазақтар

«Қазақстан жеріндегі тұрғындардың негізгі бөлігі төрт мың жыл бойы автохтонды түрде өлкені тұрақты мекендеп келді» - деп жазған антрополог, ғалым: О. Смағұлов

1969 ж. Есік қорғанындағы қару-жарақтар мен күміс тостаған, ағаш ыдыстар және қыш құмыраларды ашқан археолог: К. Ақышев

Қазақ халқы киіз үй жасауды білді: сақ заманынан бері

«Жезқазған маңындағы кен орындары бұл аумақтың көне металлургия орталықтарының бірі болғанын айғақтайды»: Ә. Марғұланның тапқан кен орындары

Көшпелілер тұрмысындағы малдың маңызын дәл сипаттаған: Ш. Уәлиханов

«Көшпеліні ішіп-жегізетін де, киіндіретін де мал, ол үшін малының аман болғаны қымбат. Қазақтардың амандасуы «мал-жан аман ба?» деуден басталады» - деп жазған: Ш. Уәлиханов

Көнкөрістің негізгі көзі: мал өсіру

Мал өнімі теңелген ұғым: обал, күнә

Халық шеберлері түрлі қобдишалар, музыкалық аспаптар мен үй жиһаздарын көмкеру үшін пайдаланды: сүйек пен мүйізді

Үй және жабайы жануарлардың мүйізінен жасалған бұйым: тарақ

Берік арқан жасалды: жылқы жалынан

Қойдың тезегін пайдаланды: отын үшін

Үйдің сыртын сылауға пайдаланды: жылқы тезегін

Жоғары сапалы қара сабын қайнатылды: төрт түлік сүйектерінен

Кілем мен киіз дайындалды: жүннен

Киіз түрлері: сырмақ, текемет, аяққап, тұскиіз, алаша

Жаңа заман зерттеушілерінің қазақ қолөнер кәсібін жіктеуі: ерлер және әйелдер кәсібі

Алтын және күмістен түрлі бұйымдар жасады: зергер-ұсталар

Ерлер жасаған жұмыстар: темір бұйымдар, киіз үйдің ағаш сүйектерін, ыдыстар жасау

Әйелдер шұғылданған жұмыстар: жүн өңдеу, киіз басу, киім тігу, тоқыма, кесте, өрнек салу, тері илеу мен тон пішу

Зергерлер жасаған әшекей бұйымдар: сырға, білезік, түйреуіштер, шашбау, шолпы

Ерлер кәсібі: ұсталық, зергерлік, ағаш, сүйек, тас өңдеу

Ұсталар темірден жасаған бұйымдар: таға, үзеңгі, пышақ, самаурын кернейі, қайшы, орақ, кетпен

ХІХ ғ. соңында ел арасында үлкен абыройға ие болды: темір ұсталары

«Темір ұсталары балта, үзеңгі, ер-тұрман, пышақ жасады… Бұл заттардың сапасы біздегі Ресей бұйымдарынан кем түспейді» - қазақтарға жоғары баға берген: И.Я. Словцов

Сүйек ұқсататын шеберлер тұрмыстық бұйымдарды әсемдеуге пайдаланған мал сүйектері: жауырын, қабырға

Үй жануары мен жабайы аңдар мүйізінен жасалды: қанжар, қамшы, пышақ сабы

Насыбай сақтайтын шақшаны жасауда қолданылған мүйіз: қойдыкы

Ожаудың сабы, тарақ жасауда қолданылған сүйек: ірі қараныкы(сиыр)

Үй жиһаздары: төсағаш, асадал, адалбақан, сандық, кебеже

Қазақ өмірінде ежелден маңыз алған бұйымдар: тері және былғары бұйымдары

Жабайы аң терісінен пішілді: тон (ішік)

Үй малы терісінен жасалған ыдыстар: саба, торсық, мес

Тас қашау өнерінің кең таралған аймағы: Батыс Қазақстан

Ағаш ұсталары жасаған бұйымдар: ер-тоқым, жерағаш, келі-келсап

Ыдыс түрлері: күбі, астау, шара, тегене, тостаған, ожау

Қайың, қараағаш, үйеңкі ағашынан жасалған құрал-саймандар: айыр, тырма, күрек

Қазақ ыдыс аяғы жасалған материалдар: тері, ағаш

Теріден бие саууға арналған ыдыс: көнек

Ағаштан шабылған ыдыстар: тегене, шара, ожау, астау

Құсмұрын округінің аға сұлтаны: Шыңғыс Уәлиханов

«Жейде, шапан, тон аң терісінен тігіледі. Малақай, шалбар, бешпент, қамзол, тақия