Қазақстан тарихы, «АЛАШ» ҰЛТТЫҚ ИДЕЯСЫНЫҢ ТҰЖЫРЫМДАМАЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ

«АЛАШ» ҰЛТТЫҚ ИДЕЯСЫНЫҢ ТҰЖЫРЫМДАМАЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ

«Алаш» ұлттық идеясының тарихи негіздерін анықтайсыз.

Бүгінгі сабақта:

Алаш (ежелгі түркі сөзі – бауырластар, қандастар, туыстар) – көне заманда, түркі халықтары бөліне қоймаған кезде дүниеге келген ұғым. «Атамыз – Алаш, керегеміз – ағаш» деген қазақ халқы тәуелсіздік жолындағы күресінде ежелгі Алаш ұғымын бостандық пен бірліктің ұраны етіп алған.

Алаш қозғалысы – ХХ ғасырдың алғашқы ширегінде Ресей империясының отарлық билік жүйесіне қарсы бағытталған ұлт-азаттық күрес.

Петиция (лат. petitio – сұрау) – ұжымдық үндеу (талап-тілектер, өтініштер). Мемлекет басшысына немесе жоғарғы үкімет органына көпшілік атынан тапсырылатын жазбаша өтініш.

«Қазақ» газеті – 1913-1918 жылдары шығып тұрған жалпыұлттық апталық басылым.

Термин

« Алаш» ұлттық идеясының тұжырымдамалық негіздері

«Алаш» идеясының негізгі өзегі саналатын мемлекеттілік дәстүрін жаңғырту, ұлт тарихын, тілін, мәдениетін сақтау қазақ зиялыларының ұранына айналды. Сондай-ақ батыс мәдениетіне назар аудара отырып, әлемнің алдыңғы қатарлы елдерінің тәжірибесіндегі ең үздік әлеуметтік-экономикалық және саяси жетістіктерін қабылдауды жақтады. Алаш зиялылары қазақ елін Батыс Еуропа өркениеті деңгейіне жеткізуді мақсат етті.

Алаш зиялылары: «Жер жеке меншікке де, қоныстанушыларға да берілмесін, жерсіз Отан

жоқ», – деді.

«Елдегі барлық игілік халыққа қызмет етуі тиіс»

деген көзқарасты ұстанды.

«Қазақстан Ресей империясының құрамына енуден бастап қалыптасқан экономиканың шикізаттық сипатынан бас тартып, толықтай экономикалық тәуелсіздікке қол жеткізуі керек» деген ұстанымда болды.

«Қазақ мемлекетінде мемлекет құрушы ұлттың тіл, діл, дін үстемдігі болуы тиіс» деген пікірді қуаттады.

Ғылымға, ұлттық салт-дәстүрге негізделген заңға сүйене отырып, ұлттық демократиялық мемлекет құруды көздеді.

Қазақ жеріне түрлі жағдайларда келген барлық ұлт өкілдерінің Қазақстанда тұруына кепілдіктер беріліп, құқықтары сақталатынын мәлімдеді.

«Алаш» идеясының негізгі ұстанымдары

«Алаш» идеясының негізгі тұжырымдамаларының өзекті тұстарын Қарқаралы петициясынан, «Алаш» партиясы бағдарламасынан және ұлттық-демократиялық қозғалыс жетекшілерінің еңбектерінен көре аламыз. Олардың ішінде Әлихан Бөкейханның қоғамдық-саяси тұрғыдағы ой-пікірінің маңызы зор.

« Алаш » идеясының өзегі – ұлттық мемлекет құру.

Көрнекті қоғам және

мемлекет қайраткері Әлихан Бөкейхан ұлт-азаттық және Алаш қозғалысының жетекшісі, Алашорда

үкіметінің төрағасы, ғалым, аудармашы.

Алаш идеясының тұжырымдамалары

Ә. Бөкейханның ұлт-азаттық қозғалыс, отарлық езгідегі қазақ қоғамының жағдайы туралы зерттеулері мен терең талдауларында жасалған. Ә. Бөкейхан ел болашағын болжауда өткен тарихты танып-білу қажеттігі туралы былай деп жазды: «Тарих – түзетуші және үйретуші. Келешек күннің болашағын білуде тарих анық құрал болады». Әрбір азаматтың ұлт тарихы мен оның сабақтарын білу қажеттігі жайлы Алаш көсемі: «Өзінің тарихын жоғалтқан жұрт, өзінің тарихын ұмытқан ел қайда жүріп қайда тұрғандығын, не істеп не қойғандығын білмейді, келешектің қандай боларына көзі жетпейді», – деп түйіндейді.

Алаш қозғалысының идеялары Әлихан Бөкейхан еңбектерінде

Ол 1913 жылғы жазбасында қазақтардың тәуелсіздігінен айрылуының басты себебін бұрынғы ел билеушілердің басым көпшілігінің уақыты мен күшін өзара қастандыққа, күш көрсету мен зорлық-зомбылық, алауыздыққа жұмсағанымен байланыстырды.

«Қазақ» газетінде «Алаш» идеяларын алға тартып, ұлттық тарихты оқып-үйренудің маңызын атап өтті.

Ұлт тәуелсіздігіне тек белсенді саяси күрес арқылы ғана жетуге болатынын айтты. « Жергілікті өзін-өзі басқару органдарын дамытудың эволюциялық жолымен қазақ мемлекеттілігін жаңғырта аламыз » деген пікір ұстанды.

Әлихан Бөкейхан

Әлихан Бөкейхан өз заманындағы сот ісін жүргізуден гөрі ежелгі қазақ даласындағы билер сотының әділдігін жоғары бағалай отырып, патша үкіметі тұсындағы жағдай туралы былай деп жазды: « Қазақ орысқа қараған соң би жоғалды. Кім орысқа жағымпаз болса, сол жұртты қамшымен айдайтын болды. Бұрынғы шешен билерден келе жатқан әділ билік жорасы парақор билермен аяқасты болды. Пара беріп, ақты қара, қараны ақ қылатын күн туды».

Сот ісі мен билер соты жайлы

«Омбыда генерал Сухотиннің басшылығымен әртүрлі ведомстволардың шенеуніктері бас қосқан Кеңесте қазақтарды земство жиналысына (Мемлекеттік Думаға) жібермеу туралы пікір айтылды. Дала тұрғындарын саяси құқығынан айыру оларды қатты қапаландырып, ашу-ызасын тудырғанын ескермеуге болмайды... «Ең қарапайым әділеттілік пен…