қазақстан тарихы, АЛАШ ҚОЗҒАЛЫСЫ ЖӘНЕ ТӨҢКЕРІСШІЛ-ДЕМОКРАТТАРДЫҢ САЯСИ КӨЗҚАРАСТАРЫ

АЛАШ ҚОЗҒАЛЫСЫ ЖӘНЕ

ТӨҢКЕРІСШІЛ-ДЕМОКРАТТАРДЫҢ

САЯСИ КӨЗҚАРАСТАРЫ

«Ұлтына, жұртына қызмет ету білімнен емес, мінезден».

Әлихан Бөкейхан

Алаш зиялылары ұлттық партия құруға кірісті . Орынборда 1917 жылғы шілдеде өткен Бірінші Жалпықазақ съезінде « Алаш » ұлттық саяси партиясы құрылды . Толық емес деректер бойынша « Алаш » партиясының құрамына 5 мыңға жуық адам тіркелген . Қазақ зиялыларының демократиялық идеялары өз уақытынан озық еді .

«Алаш» партиясының құрылу алғышарты

Саяси партия құрылуының алғышарты 1917 жылғы ақпан төңкерісінен кейін қалыптасты . Ақпан төңкерісін қазақтар түсіністікпен қарсы алды . Төңкеріс қазақтарды патша үкіметінің қанауынан құтқарды, өзін-өзі басқару үмітін оятты . Осындай жағдайда ұлттық элита саяси партия құру туралы шешімін қабылдады .

«Алаш» партиясы қазақ қоғамының өзекті мәселелерін шешуге бағытталған бағдарлама әзірлеген тұңғыш саяси ұйым болды. Бұл тарихи съезде «Алаш» партиясы бағдарламасының жобасы қабылданып, «Алаш» партиясы, ең алдымен, ұлттың саяси, әлеуметтік-экономикалық дамуының өзекті мәселелерін алға тартып, туған жерін сақтап қалуды мақсат етіп қойды.

«Алаш» партиясының бағдарламасы

Қырғыз жерінде (Пішпекте) «Алаш» партиясының бөлімшесі құрылды. Оның жұмысына Ы. Жайнақов,

А. Садықов, И. Арабаев, Н. Айдарбеков, В. Сооромбаев т.б. белсене қатысты.

Өзге саяси партиялар

«Алаш» партиясынан басқа өлкеде Түркістанның діни бағыттағы елеулі «Шура-ислами» және «Шура-улема» саяси ұйымдары құрылды. Діни ұйымдардың ықпалы республиканың оңтүстік өңіріне таралды. Қазақстанның ірі қалаларында эсерлер мен кадет және социал-демократиялық топтар әрекет етті.

Мұстафа Шоқай.

Түркістан автономиясын құрушылардың

бірі.

Қазақтың ұлттық, демократиялық бағыттағы саяси ұйымы «Үш жүз» партиясы құрылды. Партия мүшелері өз ұйымын «Қазақтың социалистік партиясы» деп атады.

«Үш жүз» партиясының бағдарламасында қазақ халқын отырықшылыққа көшіру, оларға шаруашылықпен айналысу үшін жеткілікті жер бөліп беру, кедейлер мен жарлыларға көмектесу, өлкеде оқу-білім тарату және т.б. мәселелер атап көрсетілді.

Мұқан Әйтпенов – партияның төрағасы, орынбасары – Көлбай Төгісов, мүшелері: Шаймерден Әлжанов, Әбілқайыр Досов, Ысқақ Көбеков және т.б. болды. Кейіннен партияның төрағалығына К. Төгісов сайланды. Баспасөз органы «Үш жүз» газеті 1917-1918 жылдары Петропавл қаласында шығып тұрды.

Қазақ халқының ұлттық мүдделерін басшылыққа алғанмен «Үш жүздіктер» әлеуметтік-экономикалық және саяси мәселелерде большевиктердің ықпалында болды. 1918 жылы партия таратылды. Большевиктердің ұлттар мен ұлыстарға теңдік пен бостандық беру жөніндегі уәдесі ұлттық аймақтардағы халықтарға Кеңес өкіметі жағына өтуге септігін тигізді.

Олар «Алаш» партиясына қарсы идеялық-саяси күрес жүргізді. «Үш жүз» партиясы большевиктерді қолдап, оларға өлкеде кеңестік билікті орнатуға көмектесті.

«Алаш» партиясы бағдарламасының жобасы

10 тараудан тұрды .

мемлекет қалпы

жергілікті бостандық

негізгі құқық

дін ісі

билік һәм сот

ел қорғау

салық

жұмысшылар

ғылым-білім үйрету

жер мәселесі

«Алаш» партиясы бағдарламасында социал-демократтық идеялар нақты көрініс тапты. Бағдарламада тегін білім беру және медициналық қызмет көрсету; демократиялық сайлау, соның ішінде әйелдердің тең құқықтығы жарияланып, халықтық милиция және әкімшілік мекемелер құру мәселелері қарастырылды. Алаш қайраткерлері әзірлеген партия бағдарламасы мемлекеттің құқықтық негізгі…