қазақстан тарихы, «Тоқырау» жылдарындағы демографиялық процестер. 9 сынып

Демографиялық парадокс: 1979 жылғы жұмбақ

Проблемалық сұрақ

1979 жылғы халық санағы бойынша Қазақстанда қала халқы 54% болды. Бұл — урбандалу процесінің қарқынды дамығанын көрсетті.

Алайда, қалаларда қазақ тілінде сөйлеу өте сирек кездесті. Көпшілік тұрғындар орыс тілінде қарым-қатынас жасады.

Неліктен урбандалу (қаланың өсуі) қазақ тілінің әлсіреуіне алып келді? Қала тұрғындары кімдер еді?

Демографиялық шындық

Perplexity AI зерттеуі бойынша, 1979 жылы қазақтар қала халқының тек 16-20% ғана құрады.

Бұл деректер қаладағы қазақ тілінің әлсіз позициясын түсіндіреді — қалалар көбінесе басқа ұлттардың өкілдерімен толып кеткен.

Бүгін біз осы "демографиялық теңсіздіктің" себебін және оның қазіргі заманға әсерін (сабақтастықты) зерттейміз.

Урбандалу және Қоғам: Демографиялық келбеттің өзгеруі

9-сынып • Қазақстан тарихы • 1965-1985 жылдар

Зерттеу сұрағы: Қазақстандағы урбандалу процесіне қандай факторлар әсер етті?

Сабақ мақсаттары:

1965-1985 жж. қала халқының этникалық құрамының өзгеру себептерін (сыртқы көші-қон) талдау

"Тоқырау" кезеңіндегі қала мен ауыл арасындағы демографиялық және мәдени алшақтықтың салдарын анықтау

Кеңестік кезеңдегі урбандалу мен қазіргі тәуелсіз Қазақстандағы урбандалу процестерінің сабақтастығына баға беру

Тарихи концепт: Өзгеріс пен сабақтастық — Кеңестік урбандалу қаланың этникалық келбетін өзгерткенімен, ауылдан қалаға ағылу процесі бүгінгі күнге дейін жалғасып, қалаларды "қазақыландыруға" әсер етіп жатыр.

Тәрбиелік құндылық (Адал азамат): Бірлік және ынтымақ — Көпұлтты қала ортасында ұлттық бірегейлікті сақтай отырып, басқа мәдениеттермен ынтымақта өмір сүрудің маңыздылығын түсінеміз.

Урбандалу: Негізгі түсінік

Урбандалу дегеніміз не?

Урбандалу — бұл адамдардың ауыл жерлерінен қалаларға көшіп, онда тұрақты тұруы процесі. Қалалардың өсуі, халқының көбеюі және мәдени өмірінің дамуы.

Тарихи мәні

XX ғасырда урбандалу әлем бойынша қарқынды жүрді. КСРО-да бұл процесс мемлекеттік жоспарлаумен және индустрияландырумен тығыз байланысты болды.

Қазақстандағы ерекшелігі

Қазақстанда урбандалу процесі ұлттық құрамға күшті әсер етті. Қалалар көпұлтты орталықтарға айналды, ал қазақтар ұзақ уақыт ауылдық аймақтарда қалды.

Урбандалу әрқашан экономикалық, әлеуметтік және мәдени өзгерістермен қатар жүреді. Адамдар қалаларға жұмыс, білім, жақсы өмір сүру мүмкіндігі үшін келеді.

Бірақ кейде урбандалу демографиялық дисбалансқа — халықтың бір жерде шоғырлануына, екінші жерде азаюына әкелуі мүмкін. Біз осындай процестерді тоқырау кезеңінде көреміз.

Кеңестік урбандалу: 1965-1985 жылдардағы контекст

Индустриялық бум және жаңа қалалардың дүниеге келуі

1965-1985 жылдар "тоқырау" кезеңі деп аталғанымен, Қазақстанда индустриялық дамудың қарқыны әлі де жоғары болды. Осы уақытта Кеңес үкіметі республикада ірі өндірістік кешендер салуды жалғастырды.

Өнеркәсіп орталықтары

Темір-тайпан өнеркәсібі — Теміртау, Қарағанды облысы

Мұнай-газ кешендері — Маңғыстау облысы

Түсті металлургия — Шығыс Қазақстан

Химия өнеркәсібі — Қазақстанның әртүрлі аймақтары

Ұлттық энергетика жүйесі — Экібастұз, Павлодар

Жаңа қалалар мен қалалық елді мекендер

Осы кезеңде көптеген қалалар мен елді мекендер зауыттар мен фабрикалардың жанында пайда болды немесе қарқынды дамыды.

Әр өндіріс орталығының маңайында жаңа тұрғын үйлер, мектептер, аурухана, мәдениет үйлері салынды.

Бұл қалалар "социалистік қала" үлгісі бойынша құрылды — жоспарлы, біркелкі, функционалды.

Өнеркәсіптің қарқынды өсуі үлкен жұмыс күшін талап етті. КСРО үкіметі осы қажеттілікті негізінен сыртқы көші-қон

арқылы қанағаттандырды.

Сыртқы көші-қон: КСРО-дан келген мамандар

Маман жетіспеуі

Қазақстан өнеркәсібі жоғары білімді инженерлер, технологтар, жұмысшылар талап етті.

Кеңестік жұмылдыру

КСРО-ның басқа республикаларынан — Ресей, Украина, Беларусь — мамандарды жіберу қажет болды.

Қалада орналасу

Келген мамандар қалаларда тұрғын үймен, жұмыспен, әлеуметтік құрылымдармен қамтамасыз етілді.

Сыртқы көші-қонның себептері

Қазақстанда жергілікті маман кадрлар жеткіліксіз болды. Республиканың жоғары білім жүйесі жаңа ашылып жатқан зауыттар мен фабрикаларды толық қамтамасыз ете алмады.

Өнеркәсіптің жоспарлы дамуы. Орталық үкіметтің бес жылдық жоспарлары өндірістің өсуін талап етті, ал бұл үшін жұмыс күші қажет болды.

Кеңестік "інтернационализм" идеологиясы. КСРО азаматтарының кез келген республикада тұру және жұмыс істеу құқығы болды.

Экономикалық ынталандыру. Қазақстанға жұмысқа келгендерге жоғары жалақы, баспана беру, жеңілдіктер ұсынылды.

Нәтижесінде, 1960-70 жылдары Қазақстанға миллиондаған адам келді. Олардың көпшілігі славян текті халықтар — орыстар, украиндар болды. Бұл адамдар қалаларда орналасты, өндірістік кәсіпорындарда жұмыс істеді және қалалардың этникалық құрамын айтарлықтай өзгертті.

Сыртқы көші-қонның салдары: Қалалардағы этникалық теңсіздік

Славян халқының үлесі

Ірі өнеркәсіптік қалаларда (Қарағанды, Павлодар, Теміртау, Өскемен) орыстар мен украиндар халықтың басым бөлігін құрады.

Қазақтардың үлесі

1979 жылғы халық санағы бойынша, қазақтар қала халқының тек төрттен бір бөлігін ғана құрады — бұл өте төмен көрсеткіш.

Орыс тілінің үстемдігі

Қалаларда қызмет көрсету, білім беру, мәдени өмір негізінен орыс тілінде жүргізілді. Қазақ тілі ауылдарда қалды.

Демографиялық дисбаланстың көрінісі

Кеңестік урбандалу Қазақстанда айқын этникалық бөлінуді тудырды:

Қала = Славян мәдениеті

Орыс тілі басым

Кеңестік мәдениет үлгісі

Өндірістік кадрлар

Жоғары білім, мамандықтар

Жаңа архитектура, инфрақұрылым

Ауыл = Қазақ мәдениеті

Қазақ тілі сақталды

Дәстүрлі тұрмыс

Ауыл шаруашылығы

Төмен білім деңгейі

Дәстүрлі тұрғын үйлер, шектеулі инфрақұрылым

Бұл теңсіздік қазақ халқының қоғамдық және экономикалық өмірде маргиналдануына әкелді. Қазақтар өз елінде ауылдық аймақтарға шектелді, ал қалалық дамудың артықшылықтарынан тыс қалды.

Ішкі көші-қон: Қазақ жастарының қалаға жолы

Қалаға тартылу себептері

Ауылдағы ауыр еңбек, төмен табыс, шектеулі мүмкіндіктер. Қаладағы жайлылық, жоғары білім, мәдени өмір жастарды тартты.

Білім іздеу

Көптеген қазақ жастары институттарға, техникумдарға түсу үшін қалаға келді. Бұл — ең маңызды көші-қон себебі болды.

Жұмыс іздеу

Білімді аяқтағаннан кейін, жастар зауыттарда, кәсіпорындарда, мекемелерде жұмысқа орналасуға тырысты.

Бейімделу қиындықтары

Қалада орныға отырған қазақтар үлкен проблемаларға тап болды — баспана жетіспеушілігі, тілдік кедергілер, әлеуметтік бейімделу.

Қалада кездескен қиындықтар

Баспана мәселесі. Жаңа келгендерге тұрғын үй алу өте қиын болды. Жатақханалар шектеулі, пәтерлер жетіспеді. Көптеген қазақ жастары жалдамалы бөлмелерде

немесе туыстарында тұрды.

2. Тілдік кедергі. Қалалардағы іс-қағаздар, оқыту, қызмет көрсету орыс тілінде жүргізілді. Қазақ тілінде сөйлейтіндер өздерін ыңғайсыз сезінді.

3. Әлеуметтік бейімделу. Қазақтар қалалық мәдениетке, тұрмысқа, қарым-қатынас нормаларына үйрену қажет болды. Бұл әсіресе ауылдан келгендер үшін қиын болды.

4. Дискриминация және теңсіздік. Кейбір жағдайларда қазақтар жұмысқа орналасуда, жоғарылауда қиындықтарға тап болды.

Осы қиындықтарға қарамастан, қазақ жастары қалаларға келуді жалғастырды. Олар білім алып, мамандық иеленіп, өз балаларын қалада өсірді. Бұл ұзақ мерзімді процесс болды.

Тілдік жағдай: Орыс тілінің үстемдігі

Неліктен қалаларда орыс тілі басым болды?

Этникалық құрам факторы

Қалалардағы халықтың басым бөлігі орыс тілінде сөйлейтін славян халықтары болғандықтан, қалалық кеңістік табиғи түрде орысша болды.

Дүкендер, көлік, мемлекеттік мекемелер, зауыттар — барлық жерде орыс тілі қолданылды.

Қазақ тілінде қызмет алу, қарым-қатынас жасау мүмкіндігі өте

шектеулі болды.

Өндірістік тіл ретінде

КСРО-да өнеркәсіптің, ғылымның, техникалық құжаттаманың тілі — орыс тілі болды.

Кез келген маман өз жұмысын орыс тілінде жүргізді. Зауыттарда нұсқаулар, стандарттар, есептер — бәрі орысша болды.

Қазақстандағы барлық жоғары оқу орындарында оқыту негізінен орыс тілінде жүрді.

Білім беру жүйесі

Қалалардағы мектептердің көпшілігі орыс тілінде оқытты. Қазақ тілі факультативті пән ретінде қаралды.

Мемлекеттік басқару

Әкімшілік іс-қағаздар, қаулылар, нұсқаулар орыс тілінде жасалды. Қазақ тілінің ресми мәртебесі номиналды болды.

Бұқаралық ақпарат

Газеттер, радио, теледидар негізінен орыс тілінде жұмыс істеді. Қазақ тіліндегі БАҚ саны өте аз болды.

Нәтижесінде, қалада тұратын қазақтар өздері екі тілді меңгеруге мәжбүр болды — қазақ тілін үйде сақтап, қоғамдық өмірде орыс тілін қолданды. Бұл лингвистикалық ассимиляция қаупін тудырды.

Демографиялық теңсіздік: Статистикалық көрініс

Қазақтардың қала халқындағы үлесі (1959-1989 жж.)

Қазақтар (%)

Орыстар (%)

Басқалары (%)

Диаграмма айқын көрсетіп тұрғандай, кеңестік кезеңде қазақтардың қала халқындағы үлесі өте баяу өсті. 30 жыл ішінде (1959-1989) бұл көрсеткіш тек 12%-дан 23%-ға дейін ғана жеткен.

Қалалық теңсіздіктің себептері

Сыртқы көші-қонның жоғары қарқыны — КСРО-дан келгендер қалалардың өсуін қамтамасыз етті

Қазақтардың ауылда қалуы — дәстүрлі ауыл шаруашылығы, мал шаруашылығы

Қалаға көшудегі әлеуметтік кедергілер — баспана, жұмыс, тілдік проблемалар

Қазақтардың жоғары туу деңгейі ауылда — отбасылар ауылдық жерлерде көбірек балалы болды

Салдарлары

Ұлттық маргинализация: Қазақтар өз елінде қалалық өмірден шеттетілді, экономикалық және әлеуметтік дамудың орталықтарынан тыс қалды.

Мәдени бөліну: Қала мен ауыл арасында терең мәдени, тілдік, тұрмыстық алшақтық пайда болды.

Идентификация дағдарысы: Қалаға көшкен қазақтар өз мәдениетін жоғалту қаупімен бетпе-бет келді.

1-тапсырма: «Көші-қон ағындары» (Топтық жұмыс)

1-топ

Сыртқы көші-қон (Индустриялық)

КСРО-ның басқа аймақтарынан кімдер келді? Қайда орналасты? Қаланың ұлттық құрамына қалай әсер етті?

2-топ

Ішкі көші-қон (Ауылдан қалаға)

Қазақ жастары неге қалаға көшті? Оларды қалада қандай қиындықтар (баспана, тіл) күтіп тұрды?

Тапсырма (Жұмыс парағына жазу):

Әр топ мыналарды анықтауы керек:

1 негізгі себеп — неліктен бұл көші-қон жүрді?

1 демографиялық салдар — бұл процесс қаланың халқына, ұлттық құрамына қалай әсер етті?

Жұмыс парағындағы диаграммалар мен мәтіндерді мұқият оқып, талдау жасаңыздар.

Жұмыс уақыты: 12 минут

Топта талқылаңыздар, ортақ пікір қалыптастырыңыздар, жауаптарыңызды жазыңыздар.

Әр топтың өкілі өз талдауын сыныпқа жария етеді.

Көмек: Диаграммаларда көші-қон ағындарының бағыты, сандық көрсеткіштер, этникалық құрам туралы деректер бар. Осы деректерге сүйеніңіздер.

1-тапсырма: Бағалау дескрипторлары

Дескриптор 1: Себепті анықтау

Оқушы өз тобының көші-қон түрінің (сыртқы немесе ішкі) 1 негізгі себебін дұрыс анықтап, жазады.

Мысал (1-топ): "Зауыттарға мамандар қажет болды, оларды басқа республикалардан әкелді."

Мысал (2-топ): "Ауылдағы ауыр жұмыс және қаладағы жайлылық, мүмкіндіктер."

Дескриптор 2: Салдарды талдау

Оқушы өз көші-қон процесінің 1 демографиялық салдарын дұрыс анықтап, жазады.

Мысал (1-топ): "Қалаларда славян тектес халық басым болды, қазақтар азшылыққа айналды."