Қазақстан тарихынан кестелер мен сызбалар жинағы

1-тарау Қазақстантерриториясындағыортағасырлықмемлекеттер

Мемлекет атауы

Тарихи шеңбері

Территориясы Астанасы Ел билеушілері

Жоғары билеушісінің

титулы

Тайпалары Әлсіреуінің

себептері

Түрікқағанаты 552-603 жылдары

Жетісу, Әмудария менСырдария

аралығы

Суяб Бумын, ҚараЕске, Мұқан, Тобо, Иштеми

Қаған Барлықтүрік тайпалары:оғыз, қырғыз,ұйғыр, үйсін т.б.

Қағанатішіндегі қарама қайшылықтар, Қытайменсоғыс БатысТүрік

қағанаты

603-704 жылдары

Жетісу Суяб,жазғы

ордасы- Мыңбұлақ

Жеғуй, Тонжабғу

Қаған «Оноқбұдын», бестайпадулу, бестайпанушиби

т.б.

Ішкіталас- тартыс, Қытай империясының

қысымы Түркеш қағанаты

707-756 жылдары

Жетісу,Іле,Шу, Таласалқаптары

Суяб, екінші ордасы–Іле

бойындағы

Күнгіт

ҮшЕлік,

Сақал,

Сұлу.

Қаған Сарытүркеш,қара түркеш,болат,шігіл,

ташлық,тухси,

азкіші, халаж,барысхант.б

Билікпен жайылым,жер үшін талас.Батыстан араб шапқыншылығы. Шығыстан Қытай шапқыншылығы. Қарлұқ мемлекеті

756-940 жылдары

Жетісу Суяб,Тараз БілгеКүл Қадырхан

Елтебер,

жабғу, қаған(840

жылдан

кейін)

Үшжігіл,үшбескіл, бұлақ,көкеркін, тухси, лазана,фаракият.б.

Ішкіталас- тартыс, билік үшінкүрес.

Қарахандықтар

мемлекеті

942-1210 жылдары

Жетісу,Шығыс

Түркістан

Батыс хандықта

Бұхара, Шығыс хандықта Баласағұн

Сатұқ, Боғырахан

Хан Яғма,шығыл,қарлұқ, оғыз, қаңлы, үйсінт.б.

Наймандар шапқыншылығы, Хорезмдердің шапқыншылығы

ОғызмемлекетіIX

ғасырдың соңымен

Жетісумен Қашқардан Ферғанағадейін

Янгикент (ЖаңаГузия)

Әлихан, ШахМәлік

Жабғу Халаж,жағыра, жарұқ,қарлұқ,имур, баяндұр,қайт.б.

Селжұқтармен көпжылғы соғыс.

XI ғасырдың басы

жәнеСырдыңорта

ағысынадейін

Ішкіталас- тартыс. Қыпшақтар соққысы. Қимақ қағанаты

IX ғасырдың соңымен XI ғасырдың басы

Солтүстік,Орталық, ШығысҚазақстан

Имақия Жабғу, қаған Эймур,имақ,ажлар,

құман,ланиказ, татар,қыпшақ, баяндұрт.б.

Қыпшақтардың күшеюі.Орта Азиядағы көшпелі тайпалар арасындағы қақтығыс Қарақытай

мемлекеті

жылдары

Жетісу Баласағұн ЕлұйДашы Горхан Қидандар Найманханы Күшліктің қысымы Наймандар

мемлекеті

X-XIII ғасырлар

ОрхонменЕртіс

өзеніаралығы,

XIIIғасырдың басындаЖетісуға

келді

Балықты Наркеш

Дайын, Күшілік

Хан Найман,керей, меркітжәнесегіз

тайпа

1218жылы монғолдардан

жеңілістапты

Керейлер мемлекеті

X-XIII ғасырлар

ШығысМонғолия Солтүстік астанасы- Қатынбалық,

оңтүстік астанасы-

Хуанхе өзенінің

иірімі

Тұғырыл Хан Керей,жырқиы, қоңқай,сақау,тұтау,

албат,тұңхай,

қыркунт.б.

Монғолдардан

жеңілді

Қыпшақ хандығы

XI ғасырдан

1219 жылға

дейін

Дешті-Қыпшақ (ЕртіспенДнестр

аралығы)

Оңқанат- Сарайшық, солқанаты-

Сығанақ

Табырхан,

Қадыр Бөке,Алып

Дерек, Отырар әміршісі,

Қайыр

Хан Елбөрілі,тоқсоба,

иетиоба,дурут, қарлұқ,қимақ,оғыз,

құман,башқұрт,

жікілт.б.

Ішкіалауыздық.

Хорезмдермен

қақтығыс.

Монғол шапқыншылығы

Түрікқағанаты(552-603ж.) 542ж.-түрікэтнониміқытайжылнамаларындакездеседі 545ж.-түрікеліменқытайарасындабейбітқарым-қатынасорнады 552ж.-Бумынжужандарды жеңіп,«елхан»дегенатақалады. 552ж.-Бүмынқазаболады 570-580ж.-түріктершығыстакүштіболған 555ж.-түріктерАралтеңізінедейінжеткен 581ж.-қағанаттыңөзішіндесоғыстарбасталды 603ж.-БатысжәнешығысҚағанатболыпекігебөлінді

Түрікқағанатыныңбилеушілері Халқы–теле(тирек)тайпалары,«теле»-«түрік», 30астамтайпа бол

болған Шаруашылығы-көшпелі, жартылайкөшпелімалшаруашылығы Баспанасы-киізүй Діни-нанымы-отқатабыну

Бумын–жужандардыжеңді,Түрік қағанатыңқұрды

Қара-Еске–орхонныңжағындағыБукрат тауларындааварлардыекіншіретжеңеді

Мұқанқаған(552-554ж.)–жужандардыбас көтерместейжеңеді,түріктерҰлыДаланың шығыстағықожасына айналады,солтүстігіндеСаянтайынадейінгй

,алшығыстаСарыөзенгедейінгі қай,қидан,оғыз-татарт.б.тайпаларды бағындырды.қытайлардыңбіржағыжылына 100 іб

Тобоқаған-қытайдыңекіжағымендежақсы

б

Иштеми–10түменқолменхуелін (соғдылықтарды)жаулапалуға аттанадыэфталиттерменсоғысыпон

Қағанаттыңәлеуметтікқұрылымы.

Қаған

Қаған сайлаған

ұлықтар

Ябғу,шад,елтебер,

бұрық,тархан

Бектер

Қарабұдундар

БатысТүрікқағанаты(603-704ж.)

Территориясы-оңтүстік-шығысында-Іле, Шу,солтүстік-батысында-Еділ, Кубань,солтүстік-шығысында- Есіл,Ертіс,оңтүстік-батысында-Тарым, Әмудария Орталығы–Суяб Жазғыордасы–Мыңбұлақ(Жамбылоблысы) Халқы-«онтайпа»он-оқбудун

Қоғамдыққұрылысы

қаған

ұлық

Ябғу,шад,елтебер

Бұрықтар,тархан дардар

Қағанруынан

шыққан ақсүйектер

Сотістерін

атқарған

бектер

«қарабұдундар» Қарапайым халық

«тат» құл

шаруашылығы

Малшаруашылығы егіншілік

7ғ.–түріктержаппайотырықшыланабастайды

Саудадамыған–Византия,Қытай

СюаньЦзянь–«Қағанжасылжібектен желбегейшапанкиген,оныңжанындажүрген

нөкерлерідеқамқаданжелбегей шапандаржамылған,қандайтамашакөрініс»