Қазақстандағы бюджет қаражатын жұмсау жүйесі

ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДА БЮДЖЕТ ҚАРАЖАТТАРЫН

ШЫҒЫНДАУ ЖҮЙЕСІ СпатаеваС.Б. 1 курсдокторанты Л.Н.ГумилеватындағыЕуразияҰлттықУниверситеті,Астанақ.

ҚазақстанРеспубликасы E-mail:[email protected]

Аңдапта:МақаладаҚазақстанРеспубликасындағыбюджетқаражаттарыншығындау жүйесініңқалыптасуы,қазіргітаңдағыжағдайы,бюджетқаражаттарынжұмсау мақсатындағымемлекеттікжоспарлаужүйесініңмәніменорны,бюджетқаражаттарын нәтижелергебағдарланғанбюджеттеунегізіндежұмсаумоделітуралықарастырылған.

Аннотация:Вданнойстатьерассматриваетсясистемарасходованиябюджетных средств в РеспубликеКазахстан,историявнедрениясистемыгосударственного планированияимоделибюджетаориентированногонарезультат,текущеесостояние,рольи значениевэффективномиспользованиибюджетныхсредств.

Annotation:ThisarticlediscussesthesystemofbudgetspendingintheRepublicof Kazakhstan, the historyoftheimplementation ofthe stateplanning systemand the model ofresults- based budget, thecurrentstate, the role andimportancein theeffectiveuseofbudget funds.

Түйіндісөздер:бюджеттеу,нәтижелергебағдарланғанбюджеттеу,мемлекеттік жоспарлаужүйесі,нысаналыиндикаторлар,нәтижелікөрсеткіштер

ҚазақстанРеспубликасындабюджеттікқаражаттардышығындаумемлекеттік шығындардыңтиімділігіменнәтижелігінжоғарылатудыңқұралыболыптабылатын нәтижегебағытталғанбюджеттеугенегізделген.

Бюджеттеубұлбюджеттікүрдістіжоспарлаукезеңішегіндеқызметтіңбюджетін жоспарлаумендайындауыболыптабылады.Бюджеттікқаражаттардыжұмсаудыңнақты қалыптастырылғанжүйесіқажет.Бұғандейінеліміздеқолданылғаншығындықәдісібюджет қаражаттарынмақсатқасәйкеспайдалануға,алнәтижегебағытталғанбюджеттеу мемлекеттікқызметтерсапасынжоғарылатуғанегізделген[1].

ШетелдердеХХғасырдың60-шыжылдарынадейінмемлекеттікқаржылықбақылау бюджеттікқаражаттардыңқаржылықаудитітүріндежүзегеасырылған.Мемлекеттік қаржылықбақылауоргандарықұрукезеңіндемемлекеттікқаражаттардышығындаумен байланыстыкеңтапсырмаларменміндеттемелергеиеболған,яғнисәйкесзаңдарнегізінде орындалған.

Мемлекеттікқаржылықбақылаудыңкөптегенмемлекеттікоргандарымемлекеттік қаражаттардышығындауғақатыстыатқарушыжәнебақылауфункцияларынжүзегеасырған. Оларбарлықмемлекеттікшоттардыбақылаубойыншаүлкенжұмыскөлемінатқарғанжәне тексерунәтижелерінпарламенткежіберген.Біртіндепбюджеттікүрдістеүкіметпен 691

мемлекеттікқаржылықбақылауарасындаміндеттемелердінақтыбөлінуіжүзегеасырылды , яғни,мұндасоңғыларытәуелсізаудиттіңжоғарғыорганымәртебесінеиеболды.Үкімет мемлекеттікқаражаттаржиналуынажәнешығындалуынажауапберсе,аудиттіңжоғары органдарыосықаражаттардыңшығындалуынтексеріп,мемлекеттікбюджеторындалуының қаржылықаудитінжүзегеасырыпнәтижелерінпарламенткеесептіліктүріндетапсырып отырды.ШетелдеХХғасырдыңортасынақарайаудиттіңжоғарғыоргандарыесептіліктің аудитіменсәйкестікаудитінқамтитынқаржылықаудиттіжүргізудіңүлкенпрактикалық тәжірибесінеиеболды[2]. Қазақстан Республикасында мемлекет бюджетін жоспарлау «Қазақстан Республикасындағымемлекеттікжоспарлаужүйесінбекітутуралы»Қазақстан РеспубликасыҮкіметінің2017жылғы29қарашадағы№790қаулысынасәйкесжүзеге асырылады[3].

ҚазақстанРеспубликасындағымемлекеттікжоспарлаужүйесі–елдіңұзақмерзімді (5жылданастам),ортамерзімді(біржылдан5жылдықосаалғанғадейін)кезеңдерге арналғандамуынқамтамасызететін,мемлекеттікжоспарлауқағидаттарынан, құжаттарынан,процестеріненжәнеоғанқатысушылардантұратынөзарабайланысты элементтеркешенінбілдіреді.

ҚазақстанРеспубликасындамемлекеттікжоспарлаужүйесінегізгіүшдеңгейден тұрады.Онысызбатүрінде1-суреттенкөругеболады. ҚазақстанРеспубликасыныңмемлекеттікжоспарлаужүйесі Қазақстанның2050 жылғадейіндамустратегиясы ҚазақстанРеспубликасының10 жылғадейінгідамуының

стратегиялықжоспары Бірінші деңгейі Елдіңаумақтықкеңістіктікдамуыныңбағдарламалық

сызбасы ҚазақстанРеспубликасының5 жылжәнеоданжоғары

кезеңгеұлттыққауіпсіздікстратегияся Әлеуметтік-экономикалықдамудың5 жылғаболжамы

Мемлекеттікбағдарламалар5 жылданкемемес

Аймақтардыңдамубағдарламалары5 жылға Екінші деңгейі Үшінші

деңгейі

Ұлттықбасқарушыхолдингтердің,ұлттықхолдингтердің жәнежарғылықкапиталындамемлекетқатысуыменұлттық

компаниялардың10 жылғадамустратегиялары Сурет1-ҚазақстанРеспубликасыныңмемлекеттікжоспарлаужүйесі

Мемлекеттікбюджетқаражаттарынжұмсауаталғанүшдеңгейліқұжаттардағы анықталғаннысаналыиндикаторларменнәтижелеркөрсеткіштергежетугенегізделеді.

Біріншідеңгейдегіқұжаттардаелдіңұзақмерзімдікезеңдегідамуынайқындайтын ұлттықАңдапта:діиндикаторларменкөрсеткіштеркөрсетіледі.

ЕкіншідеңгейдегіқұжаттарұлттықАңдапта:діиндикаторларменкөрсеткіштерге қолжеткізугебағытталғансалаларменаялардыңнысаналыиндикаторларымендаму көрсеткіштерінқамтиды.

Үшіншідеңгейдегіқұжаттарөңірлердамуының,орталықмемлекеттікоргандар , сондай-ақұлттықбасқарушыхолдингтер,ұлттықхолдингтерменұлттықкомпаниялар қызметініңнысаналыиндикаторларыменкөрсеткіштерінқамтиды[3].

Нысаналыиндикаторларменнәтижелеркөрсеткіштерінежетунәтижелерге бағдарланғанбюджеттеуарқылы,яғни,мемлекеттікшығыстардыңтиімділігінарттырудың құралыболыптабылатынмоделіарқылыжеткізуқазіргітаңдақолғаалынған.

Нәтижелергебағдарланғанбюджеттеумемлекеттікоргандардыолардыңқызметінің мақсаттарыменнәтижелеріненазараударуғаынталандырады.Сонымен,нәтижелерге бағдарланғанбюджеттеудіңбастапқынүктесібюджетқаражатынжұмсаудыңтүпкілікті нәтижелерінжәнеқойылғанмақсаттарғақолжеткізудәрежесі,яғни,игілікалушылардың көрсетілгенқызметтердіңсапасынақанағаттануытуралыайтуғаболатынкөрсеткіштерді анықтауболыптабылады.

Қазақстанданәтижелергебағдарланғанбюджеттеудіенгізутарихынкелесідей атқарылғанісшараларменбақылауғаболады: 

2007жылынәтижелергебағдарланғанмемлекеттікжоспарлаужүйесіненгізу тұжырымдамасыбекітілген;  2008 жылыҚазақстанРеспубликасыныңжаңаБюджеттікКодексіқабылданды;

 бекітілді;

 2009жылыҚазақстанРеспубликасындамемлекеттікжоспарлаудыңжүйесі 2013жылыҚазақстанРеспубликасыныңжаңабюджеттіксаясатының түжырымдамасыбекітілді.

ҚазақстанРеспубликасыҮкіметінің2008жылғы 6 маусымда«Нәтижеге бағдарланғанбюджеттіенгізужөніндегііс-шараларжоспарынбекітутуралы»№544Қаулысы бекітілген.Осықұжатқасәйкесмемлекеттікжоспарлаужүйесінжетілдірумақсатында нәтижелергебағдарланғанбюджеттеудіенгізуісшараларыныңжоспарыанықталған[4]. Нәтижегебағдарланғанбюджеттіенгізужөніндегііс-шараларжоспары1-кестеде келтірілген. Кесте1-Нәтижегебағдарланғанбюджеттіенгізужөніндегііс-шараларжоспары Мақсаты Ісшаралар Жауапты орындаушы 1 .Мемлекеттікжоспарлау ОрталықатқарушыоргандардыңнәтижегеОрталық бағдарланғанмемлекеттікжоспарлауатқарушы жүйесінжетілдіру жүйесінжәнебюджеттіенгізужөніндегііс-органдар шараларжоспарларынбекітуі 2 .Бюджеттікжоспарлауды ЖаңаБюджеткодексініңжобасынәзірлеу Мүдделі жетілдіру мемлекеттік органдар 3 .Стратегиялық МеморандумдардыәзірлеужәнеолардыМүдделі бекітумемлекеттік жоспарлаудымемлекеттік органдарқызметінің органдар операциялықдеңгейіне